Saturday, December 27, 2014

De la luksa Versajlo al la rusa kvartalo

Parizo estas urbo de reĝoj, ortodoksaj rusoj, riĉaj ĉinoj kaj... gospelo. Ĉu vi ne kredas min? Legu kaj vidu – mi sukcesis alfronti ĉiujn ĉi vizaĝojn de Parizo dum unu tago!
Versajlo
Viziti Parizon kaj maltrafi rezidejon de la francaj reĝoj estus neimagebla afero. Do matene Anh alvenis min, ni entrajniĝis ĉe RER-stacio (linio C) kaj ekis al Versajlo.


Post mallonga piediro ni alvenis grandan placon sur kiu etendiĝis... longega atendovico.


Nu, alternativoj mankis, do mi stariĝis ĉe la fino de tiu serpenta vosto dum Anjo iris al biletejo. La suno flamis, la ombro mankis, sed kun bona akompano eĉ stara atendado ne multe penigas. Post du horoj ni finfine eniris la palacon.


Nu, kion diri pri Versajlo? Ĝi estas bela kaj denove memorigis al mi palacojn de la rusiaj imperiestroj en Sankt-Peterburgo, aparte la rezidejon en Peterhofo. Sama lukso, brilo kaj ŝiko, orumaĵoj kaj silko ĉie, fajna farforo kaj murpentraĵoj fare de plej elstaraj eŭropaj artistoj. Mi prenis songvidilon en la rusa kaj ĝuis komentojn, vere interesajn kaj utilajn.


Poste ni havis elekton: ĉu pluiri al la ĝardeno aŭ reveni Parizon. Anjo diris, ke la ĝardeno estas simila al aliaj jam vizititaj de mi, ni ambaŭ jam certagrade lacis, do mi konsentis sendispute. Post mallonga tagmanĝo en loka restoracio ni direktiĝis al la ĉefurbo.

La rusa kvartalo
“Ĉu vi volus viziti la rusan kvartalon?” demandis Anh. “Jes, certe!” La diligenta knabino antaŭtage traserĉis Interreton kaj trovis por mi informojn pri la pariza rusa komunumo por hodiaŭ dividi ilin kun mi. Francio kaj ties kulturo aparte proksimiĝis al Rusio fine de la 18-a jarcento kaj dum pliaj cent jaroj grave influis la nacian kulturon. La rusa nobelaro admiris la francajn literaturon, muzikon kaj arton. Pluraj francaj vortoj enradikiĝis en la rusa lingvo kaj nur fakuloj nun povas eltrovi ilian fremdan devenon. Kion diri se la plej fama rusa poeto Aleksandr Puŝkin ĝis sia sesjariĝo parolis ĉefe en la franca, kiu estis ĉiutaga lingvo de la nobelaro?
La Februara revolucio kaj sekvinta ĝin la Oktobra ŝtatrenverso, kaŭzintaj la sangoverŝan Enlandan militon, estigis unuan ondon de elmigrado. Plej evidenta azilo por multaj fuĝintoj estis Francio. Pliaj ondoj sekvis dum la Dua mondmilito, taŭzinta kaj intermiksiĝinta ĉiujn popolojn de Eŭropo. Pluraj rusoj hejmiĝis en la kosmopolita ĉefurbo post forlasi Sovetunion pro diversaj kialoj – ĉu ekonomiaj aŭ politikaj. Nun sekvas la nova, ne malpli granda ondo de elmigrintoj, plejparte riĉuloj, kiuj deziras loĝi en pli stabila kaj komforta lando ol ĉiam tumulta kaj neantaŭvidebla Rusio (en kiu ili preferas nur gajni monon por poste malŝpari ĝin ĉi tie).
La rusa kvartalo situas iom norde de la urbocentro. Mi supozas ke iam ĝi estis granda kaj tie bolis la vivo, sed nun ĝi aspektas forlasita – ne kaduka, sed senhoma.


Centre de ĝi staras la Katedralo de Aleksandro Nevskij, kies eksteraĵo tuj rivelas la rusan devenon.


Apude kreskas kelkaj betuloj – vaste konataj simboloj de Rusio. Bedaŭrinde tio estis la unua pariza preĝejo, kiun ni malsukcesis viziti. En antaŭĉambro sidis du malamikemaj virinoj, kiuj diris ke diservo jam finiĝis, do la preĝejo estas fermota post kelkaj minutoj. Mi rekonis samlandanojn kaj ties manieron trakti unu la alian, aparte en socia spaco. Bedaŭrinde.
Ni eliris la korton, malgrandan, sed prizorgatan. Anonctabulo plenis je afiŝoj en la rusa kaj ukraina. 90 % komenciĝis de la vortoj: “35-jara virino pretas flegi infanojn kaj aĝulojn...”. La plej evidenta okupo por ĵusaj enmigrintoj sen lingvokono.
En la sama strato, tuj kontraŭ la katedralo staris restoracio “Petrograd” kun elpendaĵo kaj menuo en la rusa kaj franca.


La eksteriero estis antaŭvideble kiĉa, kun iu kozako pentrita de mallerta artisto.


Tio estis solaj rusaj spuroj en la tuta strato. Ni paŝis tien kaj reen, sed ĉie videblis nur longaj vicoj da parkumitaj aŭtoj kaj grizaj ŝtonmuroj. La rusa Parizo ŝrumpis kaj asimiliĝis same kiel iam la juda. Restis nur la malnova preĝejo kaj fuŝaspekta manĝejo en kiu mankis eĉ unu vizitanto.

La Galeries Lafayette
Nia promenado pluis norden. Survoje renkontiĝis iu azia templo. Poste aperis morna gotika preĝejo de Sankta Aŭgustino kun rozformaj vitraloj – grizpalaj deesktere kaj brile lumaj deinterne. En iu montrofenestro aprobe levis la dikfingron Homer Simpson, mia plej ŝatata persono kiun mi opinias tre simili se ne laŭaspekte, do almenaŭ laŭkondute. “Ĉu francoj ŝatas Simpsonojn?” – “Jes, tre ŝatas!” – Ĉu la francan kinon ankaŭ?” – “Ne, ĝi estas longa, maklara kaj oni neniam komprenas kiel filmo finiĝas”. Tiukaze la rusoj similas la francojn.


Ni plu paŝis norden kaj baldaŭ atingis la Galeries Lafayette – la plej grandan kaj luksan vendejon de Eŭropo. Fondita de kuzoj Théophile Bader kaj Alphonse Kahn en 1893 ĉe la vockruciĝo de la strato La Fayette kaj de la strato Chaussée d'Antin, ĝi ĉiutage allogas ĝis 55 mil vizitantoj.


Mia edzino estis ĉi tie en 1994 kun siaj gepatroj kaj memoras nur, ke post la kvara etaĝo ŝia kapo turniĝis kaj ŝi sidiĝis sur iun benkon dum la gepatroj plu kuris tra neniam antaŭe viditan luksegon.


Mi konfirmas, ke la Galeries Lafayette estas vizitinda loko eĉ se vi planas aĉeti nenion (kiel mi). Tiu ĉi konstruaĵo datiĝas je 1912 kaj estas vera simbolo de la luksa vivo por pluraj generacioj. Interalie mi konvinkiĝis propraokule, ke miaj vjetnaminoj pravis: la vendejo plenis je ĉinoj kaj ili alvenis ĉi tien ne kiel observantoj.


Eĉ parto de la personaro estis ĉina, kio evidente faciligas komunikadon inter la du flankoj, se konsideri ke ambaŭ malmulte parolas fremdajn lingvojn.


Anh havis iujn taskojn, do ni disiĝis ĉe la operejo Garnier.


Gospel Dream
Kion fari vespere? Estis tro frue por reveni hejmen, do mi daŭrigis vagadon tra la urbo. Baldaŭ mia rigardo trafis majestan konstruaĵon kun altaj grizŝtonaj kolonoj kaj kolosaj skulptaĵoj ĉe la frontono. Tio estis la preĝejo de Maria Magdaleno, konstruita dum 85 jaroj kaj dediĉita al la memoro de Marie-Antoinette.


Sur barilo videblis afiŝo: ĉi-vespere en la templo okazos koncerto de grupo Gospel Dream. Hm, mi neniam aŭskultis gospelo-muzikon, des pli en originala plenumo kaj en antikva preĝejo. Decido ekestis tuj. Mi aĉetis bileton ĉe granda nigrulo, kies tablo staris ĉe la preĝeja enirejo.


Je la oka kaj duono la Sankta Magdaleno akceptis plurajn gastojn. Ĉio estis aranĝita ege simple. Homoj okupis siajn sidlokojn, dividitajn je tri partoj laŭ prezoj: 25-eŭraj estas plej proksimaj al la altaro; malantaŭ ili viciĝis 20-eŭraj sidlokoj (inkluzive la mian) kaj fine sidis 15-eŭruloj. Nigruloj en longaj violaj roboj stariĝis antaŭ la altaro kaj la koncerto komenciĝis. Oni avertis, ke filmado kaj fotado estas malpermesitaj, do mi ne povas ilustri mian rakonton. Mi diru nur, ke tio estis bela vespero.


 Kantistoj sekvis unu la alian, jen iu kantis sole, jen la tuta ĥoro akompanis lin. Ili altigis voĉojn ĝis krioj, veis, ridis, aplaŭdis, stamfis, dancis, turniĝis kaj kaprilos. Plejparte kantoj estis tristaj aŭ piemaj, sed foje ankaŭ gajaj kaj tiam ekkrioj: “Haleluja!” plenigis la templon. Iu nigrulo malantaŭ mi evidente bone konis la repertuaron, do ĝoje frapis piedojn kaj manojn kaj kunkantis: “La la-la, la-la, la-la-la....”.


La koncerto okazis ĉefe en la angla. Gvidistino parolis unue angle, poste france. Fine oni vendis diskojn kaj fotojn. Poste mi trovis retejon de Gospel Dream. Eble iam ni renkontiĝos denove. Ĝis tiam mi havos nur rememorojn, flugfolion kaj... sonregistraĵon de unu kanto. Oni ja nenion diris pri malpermesita sonregistrado!

Monday, December 15, 2014

La nokta Eiffel-Turo kaj posta aventuro

Iuj malŝatas la Eiffel-turon, aliaj admiras ĝin. Mi vidis ĝin tage kaj nokte, do... mi konsentas kun ambaŭ.
La nokta Eiffel-Turo...
En konsentita tempo mi staris fine de atendovico ĉe la suda piliero de la Eiffel-turo. Anh forestis, do eble ŝi alvenos post kelkaj minutoj, ekpensis mi. Ŝi konsilis iri la sudan pilieron, ĉar la atendado tie estas malpli longa, kvankam oni devas supreniri piede kaj povas atingi nur la duan rigardejon. Tamen Anh konvikis min ke de tie videblas la sama pejzaĝo kiel de la tria (plej supra) rigardejo. Pasis almenaŭ duonhoro, antaŭ mi restis nur kelkaj atendantoj, do mi ĉiam pli nervoze rigardis malantaŭen. Kie estas la knabino? Telefonvokoj restis senrespondaj.
Ŝi aperis subite, anhelanta post rapida kurado. “Mi... akvokrano en mia duŝejo... akvo surplanke.... ŝlosilo fuŝis... mia fingro kalvundiĝis... mi forgesis poŝtelefonon”. Feliĉe ŝi estis enordo kaj eĉ kalo sur fingro estis ne tro granda se konsideri duonhoran penan ŝlosilumadon. Fine ni atingis giĉeton. Anjo kiel ĉiam montris sian vjetnaman pasporton (gejunuloj antaŭ 21-jariĝo havas en Francio gravajn rabatojn sendepende de nacieco) kaj ni ekgrimpis supren.


Se vi ne estas fanatika piediranto jen mia konsilo – elektu lifton. Mi marŝis sufiĉe libere (almenaŭ unuajn dek minutojn), sed Anjo baldaŭ videble laciĝis, haltis jen kaj jen, kaj eĉ petis min sekvi ŝin malantaŭe, evidente timante svenon. Iel ajn, ni atingis la rigardejojn – la unuan kaj poste la duan.
Anjo pravis: la Eiffel-turo plej belas nokte kiam ĝi trahakas la ĉielon kvazaŭ brilanta glavo. La turo brilas per flavaj lumetoj kaj ekde la 11-a nokte fajreroj ekkuras laŭ ĝi, elvokante ĉies ĝojajn kriojn.


Nun mi scias ke la Eiffel-turo estas vizitinda ne nur pro sia fameco, sed ankaŭ ĉar tio estas unika ŝanco vidi la tutan Parizon kvazaŭ sur manplato.


Regulaj stratlinioj brilas kaj glimas. La Luvro, Trocadero, la Granda Arko de La Défense, spektoradego en la Tuileries-ĝardeno kaj kompreneble bela Sejno kun ties pontoj.


“Mi ŝatas Parizon ĉar ĝi estas bela kaj regula, ne kiel vjetnamaj urboj kun ĥaosaj konstruaĵoj” diris Anh. Jes, barono Haussmann vere sukcesis en sia transformado de la mezepoka ĉefurbo al unu el plej belaj lokoj de la mondo kie antikveco ĉiam apudas modernecon.


Por preventi suicidojn ĉirkaŭa spaco en la rigardejoj estis barita de ŝtala drataro kiu ne tre ĝenis rigardadon. Haveblis lornoj (kontraŭ aparta pago), sed mi ne vidis ke iu uzis ilin. Ĉe barilo ni trovis alkroĉitan serureton kaj ĝia naneco naskigis supozon: ĉu Nepinjo ĝin lasis?


La vetero estis bona. Ni staris fiksrigardante la noktan Parizon, Anjo murmuris “Les Champs-Élysées” de Joe Dassin. La vespero sukcesis.

...kaj posta aventuro
Kiam ni fine surteriĝis jam meznoktis. Mi estis malsata, do Anjo helpis al mi aĉeti sandviĉon en apuda araba budo kaj ni sidiĝis sur parapeton de la Sejno-kajo por manĝi-drinki-babili kaj ĝui la lumbrilan parizan belulinon.
Post atingi metrostacion Anjo demandis: “Ĉu vi trovos la vojon?” – “Jes, certe! Mi ja devas veturi nur unu stacion, poste transiri al alia linio kaj ek – okcidenten. Senprobleme”. La naiva knabino kredis min.
Mi ne povas prezenti detalojn kaj klarigojn, do simple konstatu la fakton: mi fuŝis. Post transiri al ĝusta metrolinio mi sidiĝis kaj trankvile profundiĝis en gvidlibreton, atendante voĉanoncon “La Défense”. Pasis dek minutoj, dekkvin, dudek... Iom maltrankvile mi levis la kapon. Hm, kiom strangaj stacinomoj, mi neniam vidis ilin. Eble la metroa mapo helpos... Diable! Mi saltis kvazaŭ pikita kaj ĵetis min al la kajo. Kion alian povus fari idioto kiu sukcesis trafi ĝustan linion, sed elektis malĝustan direkton, do anstataŭ veturi okcidenten al La Défense dum preskaŭ duonhoro trenis sin orienten, al enmigrintaj randurboj?! Ho, estas ŝanco korekti tion, mi devas nur transiri al alidirekta kajo! Sed mian vojon baris laca policano, kiu silente fingrotuŝis sian horloĝon: montrilo indikis la duan nokte. La metroo estis fermita. Do kien mi iru? Senemocia ĝendarmo levis montrofingron: surteren.
Tiel mi trovis min je la dua noktohoro en iu senhoma kvartalo de la orienta Parizo, ĉe kontraŭa urborando. Mi rememoris la vortojn de Anh, ke la transporta sistemo de Parizo estas bone organizita kaj de la 2-a ĝis la 5-a nokte tra la urbo vojaĝas specialaj noktobusoj alireblaj ankaŭ pere de unuecaj biletoj (metrooRERbusoj). Feliĉe mi renkontis mezaĝulon, kiu espereble havas respondon. Sed jen denove la lingva problemo. Se mia angla estis fuŝega, do lia tute mankis – same kiel mia franca. Finfine li ekparolis germane kaj mi streĉigis la tutan memoron kaj divenkapablon por kompreni la lingvon, kiun mi lastfoje aŭdis en universitato antaŭ dudek jaroj.


“Nacht bus... zwanzich vir und nacht bus numer... nach La Défense....” Feliĉe mi sukcesis ĝenerale kompreni la sugestitan planon kaj eĉ busnumerojn, do dankis afablan parizanon kaj ekis for. Mi ne povas diri, ke la vojaĝo estis aparte komforta, sed iun danĝeron mi ankaŭ ne sentis. Sufiĉe rapide mi trovis noktobusan haltejon markitan per litero “N”. Nigruloj sugestis al mi la vojon. Oficistoj en noktofunkcia konsilbudo helpis pri ĝustaj busoj. Biletistino en buso apenaŭ paroletis la anglan, ĉiam respondante en la franca, do mi preferis sidi apud elirejo por memstare kontroli la haltejon. La veturado estis longa, mi ja reveturis surgrunde tra la tuta Parizo. Nigruloj en malantaŭaj viclokoj gaje kantis ion, mi provis filmi ilin per poŝtelefono, sed ne tre sukcese.
Post atingi La Défense la buso haltis kaj mi trovis min en iu subterejo, kie nur rubostokoj ruliĝis disblovataj de la vento. Kelkajn paŝojn for kaj jen mi vidas supreniran ŝtuparon. Ho, jen mia fingro!


Arkitekto kiu planis La Défense havis komplikegan taskon – kunmeti en unusola nodo ĉion: la metrostacion, apudurban fervojon, surteran trafikon, piedirajn itinerojn, placojn, oficejojn kaj vendejojn. Li brile solvis tion, dismetante ĉion en pluraj niveloj, sed rezulte formiĝis neimagebla kaprompilo, en kies labirintoj facilas perdiĝi eĉ dum hela tago.
Jam pasis la 3-a nokte kiam mi alvenis mian ĉambron. La vjetnamaj najbarinoj evidente dormis, do en loĝejo regis mallumo. Mi sendis SMS al Anjo, malfermis la balkonon kaj enlitiĝis.

Saturday, December 6, 2014

Parizo la juda kaj islamana

Amikoj ŝercas, ke mi trovos judojn ajnaloke (malgraŭ mia centelcenta rusa deveno). Do apenaŭ mirindas, ke tiutage mi iris al la Centro de Georges Pompidou, sed trovis la judan kvartalon Le Marais.
Le Marais
Tiutage mi interkonsentis renkontiĝi tagmeze kun Anh kaj niaj vjetnamaj amikinoj – Flama kaj Nepo, alvenontaj post la UK en Rejkjaviko. La unuan duonon de la tago mi decidis uzi por viziti la Centron de Georges Pompidou. Mi relative rapide trovis tiun ĉi konstruaĵon – eble la plej diskutatan en la urbo. La ŝtala monstro altiĝas inter malnovaj kvartaloj kaj draste kontrastas siajn kelkjarcente pli aĝajn najbarojn.


Ĝi kaptis grandegan spacon ne nur pere de sia alteco, sed ankaŭ pere de ventumilaj tuboj, kiuj elteriĝas dekojn da metroj for kvazaŭ tentakloj de iu giganta polpo.


Neimagebla interplektiĝo de metalo kaj glaco, buntaj koloroj, labirintoj de liftoj, apertaj faŭkoj de ŝtaltuboj. Resume: ĝi plaĉis al mi. Nun mi certas ke tio estas la plej bona enkorpigo de la moderna arto en arkitekturo, ideala kongruo de la ekstero kaj enhavo.


Mi alvenis je la 10-a horo, sed la muzeo estis malfermota nur je la 11-a, do mi devis serĉi portempan okupon. Do mi decidis trovi la judan kvartalon Le Marais. Dum pluraj jaroj mi interesiĝis pri judismo kaj juda historio, verkis plurajn artikolojn pri la historio de judoj de Tjumena provinco, do kompreneble mi ne povis preteriri Le Marais, situanta ie apude. Sed kie ĝuste? Hm, mi serĉu...


Finfine mi sukcesis – post almenaŭ unuhora vagado tra labirintoj de malvastaj stratetoj de la mezepoka Parizo. Unuaj judoj ekloĝis ĉi tie en la 13-a jarcento, iom post iom formiĝis la komunumo kun la tuta bezonata infrastrukturo kaj specifa vivo. 


Pasis la tempo, unu post la alia forfalis leĝaj bariloj, apartigintaj la judaron, kreskis asimilado. Tamen la plej fortan baton loĝantaro de Le Marais spertis dum la Dua mondmilito, kiam dekmiloj da parizaj judoj estis forpelitaj al naziaj koncentrejoj el kiuj nur malmultaj revenis.


La nuna Le Marais estas tri ĝis kvin stratetoj, kurbiĝantaj oriente de la Centro de Georges Pompidou. 


Plejparte ili estas senhomaj kaj nur vendejaj elpendaĵoj kun jidaj kaj hebreaj surskriboj rivelas ties judan karakteron. Restas fermita butiko de Sacha Finkelsztajn.


Grafitaĵoj tutkovris montrofenestrojn de Les Caves de Simon. 


Tristokule rigardas preterirantojn novgeedzoj de la fenestro de La Rose du Desert, kvazaŭ pentritaj de Mark Ŝagal.



Preter ili hastas ien longkruraj nigrulinoj kaj brunhaŭtaj latinamerikanoj. Ion arde pridiskutas krispharaj araboj.


Nur apud malnova sinagogo sidas kelke da dikaj virinoj kiuj eventuale memoras Ŝolom Alejĥem-tempon, kaj nigroĉapelaj junuloj kun tempiharplektaĵoj ion priparolas ĉe la sinagoga pordo.



Apud falafel-vendejo amasiĝis homoj, supozeble israelaj turistoj, kiuj serĉas kulturradikojn de siaj foraj eŭropaj antaŭloj.


Mi eniris artaĵbutikon, apud kiu ŝanceliĝis sur malfortaj kruroj barbulo en vastbaska ĉapelo, kun cigaredo enbuŝe. Antaŭ li staris duonplena botelo – eventuale lia sola amiko ĉi-tage.


Mi rigardis fajnajn David-stelojn, beno-manplatojn, menorojn – belajn, sed apenaŭ utilajn por mi, centelcenta ruso el fora Siberio.


Post foti memortabulojn kaj memorialon de Holokaŭsto mi revenis al mia unua vizitloko.

Preĝejo de la Sanktaj Gervasio kaj Protasio
Laŭvoje mi vidis interesan preĝejon, grizŝtonan kaj evidente malnovan. La pordo estis invite malfermita, do post ioma hezito mi glitis enen. Mallumo, statuoj de sanktuloj, lignaj benkoj kun malmultaj preĝantoj. Mi sidiĝis por ĝeni neniun kaj preskaŭ tuj komenciĝis ceremonio. Aŭdiĝis muziko kaj homoj ekpreĝis pli arde. Mi rimarkis, ke preskaŭ ĉiuj ĉeestantoj estis nigruloj.


De preĝeja profundo aperis juna viro en pastraj vestoj kaj rapide paŝis al katedro. Ankaŭ li estis afrikano. Postaj okazintaĵoj eble tute kutimas por katolikoj, sed por mi kiel ruso kaj ateisto tio estis la unua tiuspeca travivaĵo – aŭtentika kaj neforgesebla. Homoj kantis kaj preĝis. Juna blankulo anstataŭis la pastron ĉe la katedro por kanti altvoĉe psalmojn. Pastro foriĝis, ĉirkaŭirante la preĝejon por fari certajn ritojn antaŭ la sanktulaj statuoj.


Mi atendis etan paŭzon kaj senbrue forglitis surstraten. Mi nur hazarde trafis alies vivon, do ne volis resti tie tro longe.

La Centro de Georges Pompidou
Estis jam tagmezo, do la muzeo funkciis tutforte. Placo antaŭ ĝi pleniĝis je homoj kaj eĉ gejunuloj kiuj matene dormis en tendoj antaŭ la enirejo, jam forigis siajn provizorajn dometojn.


Atendovico en halo estis pli longa ol tiu en la Muzeo d’Orsay, sed antaŭeniĝis sufiĉe rapide. Mi malŝategas atendovicojn de la sovetia tempo, do provis eviti ĝin kaj aĉeti bileton ĉe vendomaŝino, sed malsukcesis ĉar ĝi akceptis nur bankokartojn kun integra cirkvito – surprizo, kiun ofte spertas alilandanoj en Francio.


Tri horojn mi vagadis tra ekspozicio kaj facile povus pasigi tie sammulte aŭ eĉ pli da tempo, se mi ne jam havus interkonsentitan renkontiĝon kun la esperanto-amikoj. La Centro de Georges Pompidou havas ses etaĝojn, el kiuj kvar viziteblas kiel ekspoziciejoj.


Mark Ŝagal, Vasilij KandinskijKazimir Maleviĉ – la plej elstaraj rusiaj pentristoj estas prezentitaj ĉi tie per siaj ĉefverkoj. Sed plejparton da spaco okupas kreaĵoj de nuntempaj artistoj – pentraĵoj, skulptaĵoj, instalaĵoj ofte akompane kun muzika kaj videja fono.


Mi ne diru, ke ĉiuj ĉi verkoj plaĉis al mi aŭ almenaŭ estis al mi kompreneblaj. La moderna arto postulas penon kaj foje memorigas ĉifron, al kiu ne ĉiu spektanto povus trovi ŝlosilon. Aŭ ĉu ŝlosiloj diversas kvazaŭ teksto samrajte legebla jen de dekstre, jen de maldekstre, jen tute respegule aŭ kapinverse? Iel ajn estu, sed mi ĝuis tiun ĉi vagadon laŭ labirintoj de homa kreemo.


Aparte plaĉis al mi la ekspozicio de la poparta majstro Roy Lichtenstein.


Laŭaspekte simplecaj, eĉ kiĉaj, tiaj bildoj ŝajnas el mi elstara ekzemplo de la arta percepto de la modernaj vivo kaj socio, viditaj per okuloj de ironia artisto.


Mickey MouseDonald Duck, ĉarmaj naivaj blondulinoj, brutalaj viroj, personoj kaj situacioj jen el infanaj bildstrioj, jen el reala vivo (kiel la Vjetnama milito) – kirliĝo de imagoj kaj sentoj formas la bildon specifan, sed rekoneblan – ja tio estas nia ĉiutaga vivo, tralasita tra filtrilo de la amasa kulturo.


Post tri horoj mia kapo superplenis je impesoj, do mi malsupreniris al muzeaj butikoj en la teretaĝo, plenaj je diverslingvaj libroj, kalendaroj, krajonoj, magnetoj – kaj 90 % de tiuj ĉipaĵoj evidente estis produktitaj en Ĉinio kontraŭ mizera kosto, sed vendeblis nun altapreze. Jes, la arto efektive transformas la mondon.

Pikniko ĉe Sejno
Atendante vjetnamajn amikojn alveni, mi eliris surplacen. Homoj svarmis sub la arda suno, kiu ŝajnas tute ne ĝeni ilin. Ili promenis, manĝis kaj babilis, multaj sidis aŭ eĉ kuŝis plenetende sur pavimo.


Tiu pariza kutimo ĉiam miris min: homoj povas sidiĝi sur trotuaro, ponto, planko – ie ajn kaj senti sin tute komforte. La vere libera urbo.


Komprenebele post la turistoj altiriĝis diversaj monsuĉantoj. Jen iu homo staras surkape.


Jen alia kantas plenvoĉe (mi pretus pagi ke li silentiĝu). En ombro de la muzeo sidis ciganaspekta avinjo en buntaj roboj kaj senlace skrapis sian trikordan violonon. Al ŝia piedo estis alligita katino kiu gaje ludis kun sia banto.


Iom for glimis akvo en la Stravinskij-fontano sur kies surfaco flosas plej neimageblaj figuroj – de ĉapelo ĝis pufmama pneŭmovirino. Hm, se adoleskoj scius ke muziko de Igor Stravinskij naskigas tiajn bildojn, liaj simfonoij sendube populariĝus en tiu medio.


Baldaŭ alvenis viglaj vjetnaminoj – Tran Anh alkondukis Nepon kaj Flama. La junulinoj havis en Parizo nur du tagojn kaj tiuvespere jam estis forveturontaj al Roterdamo, do ili kuregis tra la urbo kvazaŭ frenezaj musetoj el Disney-animacio. Tamen danke al la profesia ĉiĉeronado de Anjo ili sukcesis vidi ĉefajn vizitindaĵojn kaj eĉ aĉeti suvenirojn. “Ĉu vi butikumis en la Galeries Lafayette?” – “Ne, tute ne! Tie povas aĉetumi nur riĉaj ĉinoj!”


Kun ŝercoj kaj blagoj ni alvenis la Katedralon de Dipatrino, preter iu marŝis armea patrolo kun mitraletoj en pafpreta pozicio. Mi fotis brunhaŭtajn bravulojn kaj unu fingrosvingis al mi malpermesante.


Infanoj gaje kuris sub akvospruciga kadrego, asperganta sur ilin malvarman likvon savanta de la ardega suno.


Fine ni descendis al la Sejno-bordo por aranĝi promesitan de Anh “piknikon de veraj parizanoj”. Franca bageto, fromaĝo, legomoj kaj fruktoj bone manĝeblis sur plejdo, etendita rekte sur ŝtona pavimo.


Krom gajaj junulinoj alvenis ankaŭ juna franca esperantisto, kies nomon mi tute forgesis (ĉu Pierre aŭ René?). Brava knabo iam lernis Esperanton, sed nun la lingvo grandparte forflugis el lia kapo. Li diris ke studas la afrikan politikon kaj baldaŭ forveturos al Kampalo por daŭrigi siajn studojn surloke dum plia jaro. Mi tutkore envias lin, ja Afriko estas mia plej ŝatata kontinento. Bedaŭrinde en miaj studentojaroj tiaj eblecoj mankis.

Parizo la juda kaj islamana
Posttagmeze mi denove vagadis sola. Ĉi-kaze mi uzis plej ŝatatan manieron esplori novan urbon, do mi iris en hazarde elektita direkto, turnis jen dekstren, jen maldekstren kaj kompreneble gapis kaj fotis ĉiupaŝe. Post iu malnova kvartalo kun pluraj memortabuloj pri la judoj deportitaj dum la Holokaŭsto, mi trafis tute alian medion, kie dominis arabaj surskriboj kaj vendejoj de preĝotapiŝoj.



Ie antaŭe aŭdiĝis tumultobruo – amaso da homoj kriis kolere kaj skandis en iu nekonata al mi lingvo. Kompeneble mi ekrapidis tien! Baldaŭ mi alvenis bazaran placeton ĉe stratkruciĝo – ĝi situis ĉe Boulevard de Belleville (la 20-a arondismento). Dekoj da brunhaŭtaj viroj kriis iujn devizojn kun afiŝoj kaj rubandoj enmane. Sur unu plakato mi rekonis la eksigitan egiptan prezidanton Mohammed Mursi.


Evidente la manifestacio jam estingiĝis, do homoj komencis disiri kaj nur foje ĵetis rigardojn miaflanke, pli scivolemajn ol kolerajn. Evidente tio estis tradicia loko por tiaj eventoj. Proksime mi vidis antifaŝisman afiŝon sur telefona budo.


Cent metrojn for viciĝis deko da policaj minibusoj, feliĉe ne bezonitaj tiutage.


Mi vagadis plian horon tra preskaŭ senhomaj stratoj de la norda Parizo kaj fine plonĝis sub la teron – nur pere de metroo mi povus ĝustatempe atingi la Eiffel-turon, kie atendos min Tran Anh.