Thursday, January 29, 2015

La eksplodo de la ĵurnalismo: konturoj de la estonteco

Mi ŝatas legi aktualaĵojn en Esperanto, des pli se temas pri gravaj sociaj, sciencaj aŭ politikaj aferoj. Libron de Ignacio Ramonet “La eksplodo de la ĵurnalismo” mi forglutis dum semajno kaj ĝi ne nur havigis al mi novajn informojn, sed ankaŭ pensigis pri la estonteco de la gravega kaj proksima al mi sfero – ĵurnalismo.
Morta cirklo
Ignacio Ramonet estas konata hispana ĵurnalisto, kiu dum 18 jaroj gvidis la franclingvan eldonojn de Le Monde diplomatique kaj poste faris tion pri la hispanlingva versio, kaj nun estas ĉefartikolisto de pluraj informagentejoj kiel Kyodo News (Tokio), Radio Nederland kaj aliaj. Do temas pri fakulo, kiu konas ĉi medion ne nur teorie, sed ankaŭ praktike, deinterne. Tio plivalorigas liajn analizon kaj konkludojn, ĉar realo ofte diferencas de la bildo videbla de la universitata katedro.
La aŭtoro levas gravan demandon: ĉu la ĵurnalismo kiun ni konas postvivos la nunan epokon? Kaj post la skrupula analizo li donas respondon: ne, almenaŭ ne en la nuntempa formo. Tiun konkludon li bazas sur faktoj kiuj atestas pri profundega krizo, kiu trafis la medion iam konsiderita “la kvara potenco”.


“Identokrizo” – tiel nomiĝas la unua ĉapitro kaj tio ĝuste transdonas ĝian enhavon. Interret-teknologioj faris al la tradicia gazetaro la samon kion faris ciferecaj teknologioj al la muzika industrio. Homoj ne plu serĉas informojn en la gazetoj, ja ili pli rapide (kaj senpage) trovas ilin en Interreto. Samtempe en la Reto aperis amaso da amatoraj ĵurnalistoj, kiuj ĉiutage publikigas neimageblan nombron da novaĵoj, esploroj kaj opinioj, kompletigante tion je fotoj, sonregistraĵoj kaj filmetoj. Oni ne plu atendu la freŝdatan gazeton – sufiĉas guglumi dum kelkaj minutoj kaj grandega stoko da informoj superŝutos vin, trafinte viajn okulojn kaj orelojn, kun ebloj komenti kaj diskonigi. Tiukampe la tradiciaj amaskomunikiloj (ne nur tiuj paperaj, sed ankaŭ la televido kaj radio) senevite malgajnas.
Rezulto estas katastrofa. Abonantaro ĉiam pli ŝrumpas, eldonkvantoj falas, reklamo en la papereldonoj kaj la televido reduktiĝas kaj tiu en la retaj versioj estas tro malmultekosta por kovri iliajn elspezojn. Nombro de vizitoj devas dekobliĝi por ke plejparto da retaj ĵurnalversioj ne estu almenaŭ malprofitigaj, resumas la aŭtoro.
“En Usono la panoramo estas ĉernobileca”, – konstatas li. Jam malaperis ne malpli ol 120 gazetoj, multaj aliaj travivas krizojn kaj ofte temas ne pri marĝenaj gazetetoj, sed pri veraj kolosoj kiel The New York TimesLe MondeThe Washington PostEl País, kaj similaj. La famega Newsweek estis vendita en 2010 kontraŭ... unu dolaro.
Tio sekvigas amasajn maldungojn en redakcioj, redukton de la plej multekostaj (sed interesaj) ĵurnalismaj formoj kiel esploro aŭ surloka raportaĵo. La gazetoj iĝas pli supraĵaj kaj distraj, klopodas haltigi falon de sia legantaro je iu ajn prezo kaj rezulte perdas la tradician sekvantaron, kiu ne plu konsideras ilin fidinda informfonto, konforma al ilia pensmaniero. Do naskiĝas fermita cirklo, ŝajne senelira.
“Erozio de la kredindo de la amaskomunikiloj” kaj “Patalogiaj mensoguloj” – tiel titoliĝas la sekvaj ĉapitroj, en kiuj la aŭtoro prezentas plurajn fuŝojn de la plej prestiĝaj kaj eminentaj eldonaĵoj. Dum lastaj jaroj estis malkovritaj multaj kazoj de eraroj kaj foje eĉ intensaj trompoj fare de ties ĵurnalistoj. Fakte la iam “kvara potenco”, kiu ekde la 19-a jarcento estis la “voĉo de senvoĉuloj” kaj servis kiel kontraŭpotenco al la unuaj tri, nun transformiĝis al la nura armilo en informmilitoj, kiujn faras ofte jam ne ŝtatoj, sed transnaciaj konzernoj. Koncentriĝo de amaskomunikiloj en la manoj de grandaj kompanioj progresas ĉiujare, pro kio la aŭtoro amare rimarkigas: “En la jaro 1941, Orson Wells fulmis kontraŭ la “superpotencoj” de la Civitano Kane, tamen, apud la aktualaj komunikaj kolosoj, la potenco de Kane estis sensignifa”.

Palpante en nigra mallumo
Ĉu la verdikto senevite mortkondamna? Evidente ne. Sekvaj ĉapitroj de la libro estas dediĉitaj al novaj formoj kaj metodoj, kiuj naskiĝas dum lastaj jaroj kaj pere de kiuj la ĵurnalismo blinde palpas en nigra mallumo por trovi la elirejon. Grandan sukceson havis neprofitcelaj eldonaĵoj, ĉefe interretaj kiel Texas Tribune aŭ Voice of San Diego, financataj pere de donacoj. Aliaj kiel The Huffington Post aŭ Rebelión sukcese kunlaborigas milojn da blogantoj, interligante informfontojn kaj prezentante ilin al leganto en konvena maniero. La usona retejo Politico.com danke al pluraj blogoj de politikistoj, aktualaj raportaĵoj kaj informoj de la uzantoj (pagendaj po 100 dolaroj) iĝis aŭtoritato en la usona politika vivo kaj ĝuas 25% profiton, pri kiu ĝiaj paperaj rivaloj povas nur revi.
Iom aparte staras Vikiliko – la plej fama kaj sukcesa projekto, financata sole pere de donacoj. La aŭtoro akre kritikas konduton de la ĉefaj tradiciaj amaskomunikiloj kaj de registaroj, kiuj akuzis kreintojn de la projekto pri ŝtelado de la sekretoj anstataŭ agnoski sian kulpon pri senmaskigitaj fiagoj. Vikiliko estigis la novan eraon kaj grave influis multajn politikajn eventojn kiel la “araba printempo”, la militoj en Irako kaj Afganio, diplomatiaj rilatoj de la plej potencaj landoj, ktp.
Sed kion faru la tradiciaj paperaj amaskomunikiloj? En la finaj ĉapitroj “Al kia modelo de rentabilitato ni iras?” kaj “Ĉu la ĵurnaloj transvivos?” la aŭtoro analizas la tute novajn modelojn de profitigo de la amaskomunikiloj. Iuj aŭguras la savontan rolon de tabulkomputiloj kiel plej konvenaj legiloj de la ciferecaj ĵurnal-versioj. Jam aperis ne nur speciale dezajnitaj gazet-versioj, sed eĉ gazetoj kiuj estas speciale kreitaj por tabulkomputiloj kaj legeblas nur en ili pere de specialaj aplikaĵoj (The Project, The Daily). Kreiĝis tute senhomaj, robotaj novaĵejoj kiel Google News, funkcianta surbaze de Google Trends kaj prezentanta al leganto informojn pri temoj, kiuj lin plej multe interesas (surbaze de lia antaŭa guglado). Formiĝis grandegaj informbienoj, kiuj kontraŭ tre malalta kosto produktas terure grandegan kvanton de informoj. Ekzemple Demand Media en 2010 ĉiutage produktis averaĝe 6000 artikolojn kaj filmetojn! Temoj estas plej diversaj kaj elektiĝas surbaze de plej popularaj demandoj de la interret-uzantoj. Aŭtoroj ricevas po 10 dolarojn kontraŭ artikolo kaj po 20 kontraŭ filmeto.

Lumeto fine de la tunelo
Oni povus konsideri la aŭtoron tro pesimisma (ĉu tro realisma?), sed en lastaj paĝoj de sia verko li donas etan, sed tamen esperon eĉ al la tradicia gazetaro. Li memorigas, ke fulmrapida sukceso de Interreto ankoraŭ ne estas mortkondamno kaj eĉ povas sproni renaskiĝon de la altkvalita ĵurnalismo. Postulo pri informoj nun estas superkontentigita, ĉiu retumanto havas tujan aliron al pluraj informfontoj. Sed tio kreis la novan problemon: kiel elekti el tiu ĉi informlavango la plej utilajn kaj fidindajn fontojn? Nome pro tio, rimarkigas Ignacio Ramonet, ĉiam pli kreskas postulo pri “tekstoj de alta kvalito, pli longaj, pli ritmaj, pli dokumentitaj kaj pli pensigaj”. Kaj tio estas unika ŝanco por la ĵurnalistoj.
Sian konkludon li ilustras per ekzemplo de la germana magazeno Die Zeit, kies eldonkvanto dum lastaj jaroj rapide kreskas kaj en 2009 superis 500 mil ekzempleroj. Ĝia direktoro Giovanni di Lorenzo diris, ke li decidis ignori konsilojn de la fakuloj pri komunikiloj kaj plu publikigi artikolojn longajn, seriozajn kaj eĉ malfacilajn. Li asertas ke la estonteco de la ĵurnalismo estas “ĵurnalismo de orientado kaj profundiĝo”. Tio bone kongruas al la vortoj de la argentina verkisto kaj ĵurnalisto Tomás Eloy Martínez: “La homoj jam ne aĉetas gazetojn por informiĝi; ili aĉetas ilin por kompreni, kompari, analizi, revizii la antaŭan kaj la malantaŭan flankojn de la realo”. “Tiaj gazetoj ne malaperos” – tiuj ĉi vortoj finas ĉi legindan libron.

Rusia sperto
Mi opinias ke la analizo de Ignacio Ramonet estas tre aktuala ankaŭ por mia lando. Iam ĝi fieris pri la nomo de la “plej leganta lando en la mondo”, sed tiu tempo certe pasis. Se antaŭe preskaŭ ĉiu familio abonis du aŭ tri kaj foje eĉ pli da gazetoj, kaj iuj plej popularaj eĉ ne havis sufiĉan eldonkvanton por kontentigi ĉiujn dezirantojn, do en la teruraj 1990-aj jaroj plejparto da homoj tute rezignis je abonado pro manko da mono kaj fuŝa poŝtoservo. Gazetaraj kioskoj ankaŭ malmultiĝis kaj gravan parton da ilia spaco okupas pli profitigaj varoj (de pupoj ĝis cigaredoj). La venka marŝo de Interreto fine detruis la merkaton.
Nun plejparto da gazetoj vivtenas sin pere de reklamo, dum vendokostoj de eldonaĵoj foje ne kovras koston de produktado. Multaj eĉ pagas al distribuantoj por ke iliaj gazetoj okupu la plej bonajn lokojn en kioskoj. Provincaj komercaj magazenoj estas plejparte tute senpagaj kaj dissendataj al lokaj firmaoj kaj organizaĵoj kiel eventualaj reklamantoj. En tiu medio estas uzataj pluraj fitrukoj kies celo estas laŭeble pli redukti eldonelspezojn kaj samtepe allogi pli da klientoj. Preskaŭ ĉiuj gazetoj troigas sian eldonkvanton (foje kvin ĝis dekoble), kiu reale ne multe superas nombron da reklamantoj. Krome estas uzataj diversaj admonrimedoj por igi komercistojn pagi reklamon kaj inter plej popularaj estas subtenleteroj de ŝtataj aŭtoritatoj, kiuj forte “konsilas partopreni tiun gazetan projekton”.
La dua parto de la gazetaro estas financata (ĉu rekte aŭ malrekte) de la ŝtato kaj lokaj administracioj. Ekzistas certaj limigoj tiukampe, do ofte temas pri subvencioj distribuataj inter la amaskomunikiloj, kiuj pretas “rakonti pri gravaj sociaj eventoj kaj popularigi agadon de la ŝtataj institucioj”. Ofte ili estas distribuataj senpage – en ŝtataj organizaĵoj, malsanulejoj, kulturcentroj kaj inter pensiuloj.
Kompreneble, kiel diras populara rusa proverbo “kiu junulinon pagas, tiu ŝin dancas” (intenca lingvofuŝo, imitanta kaŭkazan dirmanieron). Do la unuaj gazetoj ne tuŝu reklamantojn kaj ties influkampojn, dum la duaj plenforte kaĵolas la ŝtatpotencon, ĉar kaze de iu kritiko ili simple ne ricevos savantan subvencion. Kompreneble oni ne povas diri pri iuj ajn ĵurnalismaj esploroj kaj senmaskigoj, ĉar en la rusia realo granda komerco estas ĉiam forte interligita kun la ŝtatpotenco, do oni ne povas kritiki unu sen tuŝi la alian. Do prefere oni kritiku neniun, sed okupiĝu nur pri distrado kaj amiziĝo.
Tamen eĉ en tiu gazetmarĉo ekzistas esceptoj, kiuj povas servi kiel ekzemploj de la vera ĵurnalismo. Retejo Snob.ru kaj la samnoma magazeno regule publikigas akran kritikon de la rusia politika sistemo kaj ties gravuloj. Retejo Kavkazskij uzel (Kaŭkaza nodo) donas alternativajn informojn pri la okazaĵoj en tiu malstabila regiono. Blogo de opoziciulo Aleksej Navalnij kaj liaj retejoj grave fuŝis la vizaĝon de la rusia potenco kaj la nomo “Partio de friponoj kaj latronoj”, kreita de li, por ĉiam algluiĝis al la reganta Unueca Rusio.
Mi pensas ke samaj procezoj okazas en aliaj postsovetiaj landoj. Iom post iom naskiĝas la vera ĵurnalismo kiel nepra trajto de la civila socio. Bona ekzemplo de ilia sukceso povas esti la ukrainia projekto StopFake.org. Kreita de la junaj ĵurnalistoj en Kievo, kiuj volis iel kontraŭstari lavangon de mensogoj kaj falsaĵoj de la putinisma propagando, ili establis la retejon, kiu jam senmaskigis centojn da trompoj. Kaj Esperantujo povas fieri, ke de preskaŭ la unuaj tagoj aperis la esperanto-versio de tiu ĉi projekto, funkcianta ĉe IpernityFejsbuko kaj Tvitero kaj kreita laŭkonsente kun iniciatintoj de StopFake. Same kiel la ĉefa retejo, la esperanto-versio funkcias danke al volontula agado de la internacia teamo kaj multaj publikigitaj ĉe Fejsbuko artikoloj dum du tagoj havas 200 ĝis 500 trarigardoj, kio superas eldonkvanton de plejmulto da esperanto-gazetoj. Ĉu pensiga ekzemplo?

Leciono por Esperantujo
Mi pensas ke jes. Dum pluraj jaroj regule aŭdiĝas plendoj pri falanta eldonkvanto de la ĉefaj esperanto-eldonaĵoj kiel “Esperanto” kaj “Kontakto”. Oni ŝanĝas redaktorojn, aliigas dezajnon, proponas favorajn prezojn, sed la falo pluas. Ĉu jam tempas pripensi la radikale aliajn ekonomian kaj distribuan modelon? Ni jam eniris la duan jardekon de la 21-a jarcento, kreskas jam la dua generacio de la interret-uzantoj, sed kiel reagis al tio la esperanto-gazetaro? Iuj gazetoj kreis retejojn kaj kelkaj proponas abonon de la pdf-versioj. Sed ĝenerala propono restas la sama: papera versio – modestaspekta, relative multekosta kaj ricevata post longa atendado pro grava distanco inter edonloko kaj leganto.
iPhone revoluciis en la poŝtelefona merkato en 2007, iPad eksplodis la merkaton de la tabulkomputiloj en 2010. Sed ĉu la verda gazetaro rimarkis tion? Mi speciale esploris AppStore kaj trovis eĉ ne unu aplikaĵon por la esperanto-gazeto. Kaj tio okazas en la epoko kiam junularo freneziĝas pro iPhone kaj similaj aparatoj! Mi mem legas nek “Esperanto”, nek “Kontakto” aŭ “La Ondo de Esperanto”, ĉar mi ne havas lokon por stoki paperajn eldonojn kaj ne ŝatas legi de la komputila ekrano aŭ printi pdf-versiojn. Donu al mi almenaŭ epub-version kiel tion faris “Monato”! Jaroj pasas, sed nenio okazas.
Plaĉas al mi pli moderna konduto de la eldonantoj de “Beletra Almanako”. Mi ne havas informojn pri ties eldonkvanto, sed la merkatika strategio ŝajnas al mi bona kaj iel ajn ĝi garantias senĉesan aperadon de la almanako jam dum sep jaroj. La eldonistoj ne fermis sin ene de la “verda geto”, sed sukcesis enirigi sian periodaĵon en ĉefajn librovendejojn (kompreneble retajn), inkluzive de Amazon. Por malalitigi sendokostojn ili aranĝis samtempan BA-produktadon en kelkaj mondopartoj, do la eŭropaj legantoj ricevas la almanakon presitan en Eŭropo, tiuj oceaniaj havas la aŭstralian presaĵon, ktp. Aboneblas ankaŭ la reta versio kaj eĉ Guglo-fluo. Epub-versio bedaŭrinde haveblas nur por BA1. Mi opinias, ke tiu teamo moviĝas ĝustadirekte, do havas ŝancon sukcesi.
Krom proponi ciferecajn eldon-formojn, pluraj esperanto-periodaĵoj devas ankaŭ ŝanĝi siajn distribuan strategion kaj enspezfontojn. Mi dubas ke proksimume 200-ekzemplera “Kontakto” (korektu min, se mi eraras) multe gajnas de pagoj de siaj malmultaj abonantoj. Ĉu estus pli efike distribui ĝin senpage (almenaŭ elektronikan version) kaj tiel draste plivastigi la legantaron? Se tion akompanos kreado de sendependa, enhavoriĉa kaj reagema retejo, vizitinda pli ofte ol unufoje dum du monatoj, ĉu donacoj de ĝiaj vizitantoj pli bone kovrus la redakciajn elspezojn?
“Monato” havas sian retejon, kie publikiĝas malnovaj artikoloj, elŝuteblas epub- kaj pdf-versioj, por la abonantoj alireblas la reta versio. Sed la enhavo mem estas malkonforma al la nuna epoko. Anstataŭ koncentriĝi pri analizo kaj surlokaj raportaĵoj fare de lokanoj kiel unika avantaĝo de la esperanto-magazeno, tiu periodaĵo malŝparas plurajn paĝojn por publikigi mallongajn novaĵojn, kiujn ĉiu interesita leganto jam eksciis el Interreto antaŭ monato aŭ eĉ pli. La redakcia politiko, akceptanta nur la unufojajn publikigaĵojn (do ajnaj blogaĵoj refuteblas) ankaŭ estas arkaika kaj tute sensenca. Eble tion povus permesi al si The New York Times, sed certe ne la malgranda esperanto-periodaĵo.
“La Ondo de Esperanto” havas eble la plej bonan kaj aktive vizitatan retejon, kiu sendube estas bona reklamilo de la magazeno. Sed sola cifereca eldono, nun proponata al la abonantoj, estas pdf-versio.
Fine iom pri la blogoj. Tiu ĝenro de la esperanto-komunikiloj se ne prosperas, do almenaŭ ne stagnas. Ekzistas pluraj blogoj pere de kiuj oni povas informiĝi pri la nuna Svislandoveganismo, la esperanto-literaturo, ktp. Mi mem lanĉis ĉi blogon ĉe Ipernity en 2010 kaj de tiam publikigis pli ol cent blogaĵojn, centojn da fotoj kaj plurajn filmetojn. Dum kvar jaroj mia blogo havis pli ol 88 mil vizitojn, averaĝe ĉiu nova blogero ricevas 100 vizitojn ene de la du semajnoj post aperigo, pluraj estis vizititaj 200 ĝis 300 fojfojn kaj eĉ pli. Tio superas eldonkvanton de plejparto de la esperanto-eldonaĵoj. Ĉu jen la anstataŭigilo de la tradiciaj papereldonoj? Tute ne. Ĝis deko da tiuj blogeroj estis poste publikigitaj en la “normalaj” periodaĵoj kiel “Kontakto”, “La Ondo de Esperanto”, “SES informas”, “Beletra Almanako” kaj mi kore dankas ties skipanojn pro zorgema redaktado kaj korektado de miaj tekstoj, certe malperfektaj.
Do mi pensas, ke la esperanto-periodaĵoj ankaŭ devas aktive esplori novajn rimedojn kaj vojojn, provi novajn eblojn kaj pli atente sekvi sian legantaron. Multaj projektoj fiaskis pro manko de konstanta kunlaborantaro, sed tiu problemo estas almenaŭ parte solvebla pere de novaj teknologioj. Ekzemple antaŭ proksimume unu jaro aperis interesa retejo Studio, kiu kunigas informfluojn el plej diversaj esperanto-medioj, klasifikas ilin laŭ formoj (tekstoj, sonregistraĵoj, videoj) kaj temoj, kaj prezentas al vizitanto en komforta maniero. Tiu grandega ĉiutaga laboro postulus plurajn horojn, sed nun ĉio okazas aŭtomate – danke al specialaj agordoj, kiujn faris kreanto de la projekto Roberto Poor.
Eble la esperantistaro ĝis nun ne multe atentis ĉi retejon, sed mi certas, ke tiu vojo estas rimarkinda kaj sekvinda. Kunigi informofluojn, gvidi la vizitanton tra pluraj blogoj kaj amatoraj filmetoj, ebligi aliron al utilaj datumbazoj kaj servoj, kaj almenaŭ de tempo al tempo publikigi unikan altkvalitan enhavon – tio helpos konstrui retejojn kun sufiĉe granda nombro de vizitoj. Kaj tio siavice donos eblecon parte komercigi ilin, allogante reklamantojn eĉ ekster la esperanto-medio, kaj rompi diablan cirklon de ĉiama manko de “aŭtoroj – enhavo – mono”. Eble mi eraras. Kiu vivos – tiu vidos.

La eldonaĵo
Mi revenu al la libro. La eldonaĵo estas modesta kiel ja decas al la ĵurnalisma verko, sed profesie farita. Kartona kovrilo, forte gluitaj paĝoj, bona tiparo. Ilustraĵoj mankas, sed piednotoj abundas, kio plian fojon konfirmas la altan nivelon de la verko.
La traduko estas sufiĉe bona, sed foje malglata, eble pro trookupiĝo de la almenaŭ unu el tradukintoj – Vilhelmo Lutermano, kiu regule tradukas ankaŭ artiklojn de Le Monde diplomatique kaj multege da aliaj tekstoj por la MAS-eldonoj. Pluraj realaĵoj estas indikitaj dulingve – unue la esperanto-traduko kaj poste inter krampoj tiu angla. Foje mi opinias tion troa, ĉar jam ekzistas ĝustaj kaj ĝenerale akceptitaj esperanto-vortoj kiel Fejsbuko, Tvitero, sociaj retoj, ktp. Tamen resume mi alte taksas la laboron de la tuta teamo – de la tradukistoj ĝis la eldonistoj – kaj esperas, ke pluraj homoj tra la mondo ĝuos ties fruktojn kaj lernos proponitajn lecionojn.

Monday, January 19, 2015

Cent jaroj da soleco: ĉiuj estas kondamnitoj

Soleco – jen la plej kruela kaj senevita kondamno, atribuita al ĉiu homo de la naskiĝo kaj valida ĝis lia morto kaj eble eĉ post ĝi. Ni ĉiuj alvenas en la mondon solaj, en soleco pasigas niajn vivotagojn kaj solaj revenas al la morna krepusko, iam eliginta nin. Tiel mi povus resumi eble la plej elstaran verkon de Gabriel García Márquez – romanon “Cent jaroj da soleco”.
Stampitaj de la soleco
La libro prezentas vivhistorion de familio Buendía, kies ses generacioj trapasas antaŭ niaj okuloj dum pli ol cent jaroj. La prezentataj eventoj disvolviĝas sur la scenejo jen kutima kaj rekonebla, aparte por personoj konantaj la kolombiajn historion kaj geografion, jen stranga kaj fantaziplena. Do tiu ĉi verko estas bona ŝanco konatiĝi kun la magia realismo, propra al la latinamerika literaturo de la 20-a jarcento.
Alegorie temas pri la tuta mondo, kvazaŭ la biblia Promesita Lando, kiu estiĝis post la Eliro de ĝiaj fondintoj trapasintaj ĝangalon kaj marĉojn, dun pluraj jaroj estis kvazaŭ la paradizo kie ĉiuj feliĉas kaj egalas kaj neniu mortas, poste alfrontis plurjaran pluvegon preskaŭ diluvan kaj fine pereis pro uragano, forskuinta iujn ajn spurojn de vilaĝo Macondo. Militistoj, brutobredistoj, ĉasistoj, vagabondoj – la Buendíanoj havas malsamajn okupojn kaj karakterojn, iliaj vojoj ofte disiĝas por reŭnuiĝi jardekojn poste. Sed ĉiuj ili havas komunan trajton, tuj videblan por sagaca homo – iliajn fruntojn stampas soleco.


La energiplena José Arcadío Buendía, ĉiam vaganta tra sia fantazia mondo de la inventoj, kaj fininta sian vivon ligita al arbo en soleco de la frenezo, kie sola amiko lia estis Prudencio Aguilar, iam mortigita de li kaj nun vizitanta dufoje ĉiun tagon por iel mildigi sian solecon en la transa mondo.
Kolonelo Aureliano, komencinta 32 enlandajn militojn kaj ĉiujn malgajninta, generinta 17 filojn, ĉiuj murdotaj dum unu tago, estas eble la plej trista persono de tiu ĉi familio. La nacia heroo, li haste finis la dudekjaran bataladon, aprobinte senkorekte la plej malhonorajn kondiĉojn kaj ĝis sia morto rifuzinta ajnajn signojn de glorigo. Lastajn vivojarojn la iam potencega armeestro pasigis enfermita en ĉambreto de la gepatra domo, senĉese farante orajn fiŝetojn por poste fandi ilin kaj fari la novajn. Vespere li sola sidis ĉe stratopordo kaj silente atendis, laŭ sia diro, “mian funebran procesion pasi”.
Aureliano Segundo, arda diboĉulo, malfeliĉa en geedziĝo kun la morn-rigora Fernanda, katenita de sia “reĝina” eduko, do pasiginta la vivon kun amatino. Li disipis monon kaj vivojarojn en senĉesa diboĉado, buĉante dekojn da bovoj por frenezaj festenoj kaj tapetante murojn per monbiletoj. “La febra gajeco estas multe pli trista ol la malkaŝe esprimita malĝojo” diris Franz Kafka, verkisto kiu multon sciis pri la tristo. Gabriel García Márquez konfirmas tiujn vortojn, menciante kiom soleca estis Aureliano Segundo en siaj homoplenaj diboĉoj.
Amaranta, maljuna virgulino, kiu havis amon en la koro, sed malhavis kuraĝon malfermi ĝin kaj eliri sian solecon, same mornan kiel komfortan. La tutan vivon ŝi surportis funebrobendon sur sia brako memore al Pietro Crespi, sinmortiginta amanto, rifuzita de ŝi. Lastajn jarojn de sia vivo ŝi faris por si mortotukon, trikante tage kaj maltrikante nokte por laŭeble prokrastigi sian forpason, aŭguritan de la Morto mem, vizitinta ŝin antaŭ jaroj kun tiu ordono.
Rebeca, ŝia adoptita fratino, kiu mumiiĝis dumvive, tiom profundiĝinta en solecon post la morto de sia edzo José Arcadío, ke ĉiuj jam kredis ŝin forpasinta kaj ŝian domon vaka. Nura senco de ŝia ekzistado dum lastaj jardekoj estis la neanoncita konkuro kun Amaranta, kies gajnonto mortos pli poste ol rivalo.

Puno universala kaj senevita
Ĉu soleco vere estas senevita puno de ĉiu homa estulo? Ŝajnas ke la verkisto jese respondas tiun ĉi demandon. La Buendíanoj ne estas fizike solaj aŭ malfortaj, tio estas tre agema gento, ĉiam ĉirkaŭata de amikoj, geamantoj, admirantoj kaj kunagantoj. Ili inventas, komercas, konstruas fervojon, trafosas kanalon, estigas militojn kaj strikojn, amindumas fervore – sed nenio povas forviŝi denaskan solecosignon de iliaj vizaĝoj. La tuta aktivado ilia estas nura fuĝoprovo, ĉiam pena, sed malsukcesa.
Eble amo povus kuraci ilin, la amo sincera, forta kaj pura kiel tiu de Renata Remedios (Meme) kaj Mauricio Babilonia aŭ Amaranta Ursula kaj Aureliano Babilonia, sed... la unua estis ĉesigita de kuglo kaj la alia finiĝis per naskiĝo de la porkovosta filo, vorita de formikoj kaj morto de la naskiĝintino pro sangoperdo. La cirklo fermiĝis kvazaŭ aprobe al la vortoj de Úrsula Iguarán: “Ŝajnas ke la mondo ripetas sin mem”.
Oni povus diri, ke la aŭtoro troigas gravecon de soleco en la homa vivo, sed tro multaj eminentaj artistoj faris la saman konkludon, espriminte ĝin en siaj verkoj. Halldór Laxness rimarkigas en “Sendependaj homoj”, ke anoj de la farmista familio tutajn tagojn laboris brakon ĉe brake silente, kvazaŭ ĉiu troviĝis en sia aparta mondo. Spomenka Štimec brile esprimis la inan solecon, elverŝinte siajn sentojn sur paĝojn de “Ombro sur interna pejzaĝo”. La plej fama eŭropa romano “Don Kiĥoto” estas impregnita de soleco ĝis la lasta litero. Tiu sento estas universala, propra al ĉiuj vivaj estuloj, do la fiŝo en bluaj profundaĵoj de la maro ne malpli solas ol la kaptanta ĝin maljunulo en sia boato. “Ni ĉiuj estas kompatindaj homoj, batalantaj kontraŭ niaj propraj timoj fronte al la morto” amare resumis Luiza Carol en “La papilio”. Mi ne havas ion por kontraŭi.

Persona dimensio
Solecon mi konas ne nur pere de libroj kaj filmoj, ĝi estas mia malnova amiko ekde infanaĝo kaj ĉiam apudas min. Nun mi rerigardas tra tiu ĉi prismo proksimulojn kaj vidas multajn el ili trafitaj de tiu ĉi plago.
Mi rememoras mian avon, plurajn horojn silente sidanta ĉe la laga bordo por poste stariĝi kaj ekiri hejmen kun vortoj: “Jen plia tago pasis”. Mi imagas mian patrinon, ĉiunokte anhelinta side en brakseĝo, ĉirkaŭita de mallumo, dum kancero ronĝis ŝiajn pulmojn. En mia memoro malmergiĝas la patro, kies kutimo estas pasigi liberajn horojn enfermita en ĉambro. Supozeble de li mi heredis tiun solecemon.
“Mi ŝatas esti sola, sed apud iu” skribis la fama sovetia verkisto Sergej Dovlatov. Tiuj vortoj tute konvenas al mi. Mi traveturis plurajn landojn kaj preskaŭ ĉiam vojaĝas sola. Mia edzino ne ŝatas turismumi, do unue mi sensukcese serĉis kunveturantojn, sed poste fajfis pri tio kaj jam alkutimiĝis al solula vagado tra fremdaj landoj kaj urboj. Fojfoje apude aperas iu, sed ĉu tio povus rompi veran solecon?
Mi ofte vidas homojn markitaj de soleco en la universalaj kongresoj kaj tio apenaŭ mirindas. Iuj fuĝas de soleco internen de si mem kaj deprimiĝas. Aliaj preferas fuĝi eksteren, al bruaj renkontiĝoj kaj same kiel diboĉulo Aureliano Segundo plonĝi en senhaltan brakumadon-dancadon-babiladon-festenadon por tiel kaŝi sian timon antaŭ la morto. Nome pro tio “verdaj eventejoj” plenas je grizharuloj, kiuj laŭ la trafa rimarkigo de persono el la anglalingva bildstrio “Esperantists”, kreita de Dan Maƶur, “still going to youth events in their fifties, ogling the girls” (“jam kvinjardekaĝaj, plu iras al junularaj eventoj kaj okulumas al la junulinoj”). Mi certas ke tio ne estas specifa esperanto-malsano, sed nura manifestado de la komuna vojo eviti solecon. Iru al la klingona renkontiĝo kaj vi sendube vidos la samajn pliaĝulojn en junularaj T-ĉemizoj kaj kun tristaj solecaj okuloj, kiujn ne povas ŝanĝi eĉ la plej febra aktivado.

Reeldonenda, sed korektenda
La esperanto-versio, legita de mi, aperis en 1992, do espereble la stoko jam elĉerpiĝis. La eldonaĵo estas modesta, sed ne malbela. Verdkolora kromkovrilo prezentas foton de iu akvujo ĝangala, ne estigante iujn emociojn. La esperanto-titolon ial apudas tiu en sanskrito, fare de Probal Daŝgupto (mi ne trovis klarigon kiucele, nek sukcesis diveni memstare). Sub la kromkovrilo kaŝas sin tre simpla blua kovrilo malmola. Folioj estas forte gluitaj, do tute ne forfalemaj. La papero nek grizas, nek tute blankas, la saman oni povas diri pri la tiparo – ĝi normalas. Tajperaroj tre maloftas. Ilustraĵoj tute mankas.
La libron antaŭas prefaco fare de Georgo Kamaĉo (nun pli konata sub sia denaska nomo Jorche Camacho) kaj finas notoj kaj vort-klarigoj fare de la fama esperanto-tradukisto Fernando de Diego.
La tradukaĵo estas la temo aparta pritraktinda. Ĝi ne estas terure saturita de mortnaskitaj neologismoj kiel “Norda Odiseado” kaj (evidente) bone transdonas la etoson de la originalo. Nun, dum verki ĉi eseon, mi plurfoje revenas al la libro kaj rimarkas ke mi ĝuas la tekston eĉ pli ol dum la unua legado. Mi ne pensas ke baldaŭ relegos ĝin tute, de komenco ĝis la fino. Sed mi certe refoliumos ĝin kaj regustumos iujn pecojn, hazarde trovitajn, ja tiu ĉi romano vere havas magian econ esti ĝujinda de iu ajn loko, eĉ se oni legas nur du alineojn trovitajn ie mezlibre.
Tiun gustofeston iom ombrigas nur neretenebla emo de la tradukisto al modifado de la normala, al ĉiuj konata kaj komprenebla Esperanto, sekve de kio kreiĝas iu stranga esperantido, kies specifa lingvaĵo kompreneblas nur danke al kunteksto aŭ la jam menciitaj glosoj. Mi jam akre kritikis tion aliloke, do povas nur ripeti ke la ĉefa celo de ajna traduko estas transdoni etoson de la originalo, ties spiriton kaj stilon. Mi scias, ke Gabriel García Márquez tre zorgeme rilatis al tiu afero kaj ekzemple atentigis la anglalingvan tradukistinon, ke li neniam uzis adjektivojn kun “mente”-finaĵo (angle transdonintaj kiel “ly”, ekzemple “slowly”), do ŝi devis rompi la kapon por trovi substituojn. Ĉu la kolombia geniulo ĝojus vidi, ke la esperanto-tradukisto metas en la tekston anstataŭ ĉiutagaj, al ĉiuj tuj kompreneblaj vortoj siajn neimageblajn inventaĵojn? Mi dubas.
Mi donu nur kelkajn ekzemplojn de tiaj lingvaj monstraĉoj:
men – malpli
nul – neniu
vanui – malaperi
mokra – malseka
hati – malami
hungro – malsato
impedi – malhelpi
defeto – malvenko
mido – tagmezo

Unue mi devis ĉiam konsulti vortaron, poste trovis finlibrajn glosojn kaj nur poste jam enmemorigis tiujn strangaĵojn, enpense anstataŭigante ilin dum legado per normalaj vortoj. Estas stulta maniero ĝui la verkon, sed mi ne trovis la alian.
Do jen mia resumo. La verko estas ĝuinda, la traduko ĝenerale bona, do la libro reeldonenda. Sed oni devas agnoski, ke la vortkreada iniciato de Fernando de Diego fiaskis. Liaj elpensaĵoj mortis tuj post la naskiĝo, do restis nur enigmaj restaĵoj sur paĝoj de liaj tradukaĵoj.
Tio ne estas unika kazo. Pluraj rusaj verkistoj kaj aparte poetoj inventis novajn vortojn en siaj verkoj, sed nur ege malmultaj vere enradikiĝis en la lingvo. Ekzemple Fjodor Dostojevskij kreis «стрюцкий», «срамец», «шлепохвостница», «сверлива», «лисила», sed finfine postvivis nur unusola «стушеваться» (konfuziĝi). Vladimir Majakovskij erupciis neologismojn en preskaŭ ĉiu poemo, sed en la lingvon eniris nur «громадьё» (grandego). Do Fernando de Diego nur konfirmis la malnovan regulon, eltrovitan jam de Zamenhofo mem: oni ne kreas lingvon, sed nur iniciatas ĝin. La lingvo kreas sin mem kaj ne toleras ies ajn trudaĵojn.
Same korektindas pluraj vortoj kun divid-strekoj, jam delonge uzataj sen ili: alitempa, man-skribita, fingro-pinto, sci-volulo, naskiĝo-dato, ktp.
Mi esperas, ke baldaŭ aperos la nova esperanto-eldono de “Cent jaroj da soleco” – ĉi-kaze en la reala Esperanto. La malsukcesintaj vortinventoj, interesaj nur por lingvistoj, limiĝu al glosoj kaj komentoj por ne malhelpi al la libroamantoj ĝui la belan verkon de unu majstro en fajna traduko de la alia.

Thursday, January 8, 2015

La lasta tago en Parizo

Adiaŭo ĉiam tristas, sed mia lasta tago en Parizo estis vere ĝoja kaj daŭris ĝis la meznokto.
La Luvro
La plej fama muzeo de Parizo kaj unu el la plej famaj muzeoj en la mondo – tiel oni povas prezenti la Luvron. Tiu ĉi juvelo en la kultura koliero de la franca ĉefurbo estas vizitendaĵo por ĉiu turisto kaj mi ne volis esceptiĝi el tiu regulo. Do mia lasta tago en Parizo komenciĝis ĉi tie.


Kelkajn vortojn pri la fama vitropiramido, tiom pridiskutata dum kaj post ĝia konstruado en 1985-1989. Tiu ĉi 21-metra ŝtalvitraĵo efektive ŝirmas la palacon, kiun francaj reĝoj konstruigis dum tri jarcentoj. Do nun neniu povas foti ĝin en origina stato kaj tio certe estas bedaŭrinda afero.


Sed jen mi provis imagi ĝin sen tiu ĉi majesta vitraĵo... hm, bela, sed sufiĉe ordinara, simila al pluraj tiaĵoj en la jam plurfoje menciita Sankt-Peterburgo. La piramido ne nur bonege solvis problemon de malvasta enirejo, sed ankaŭ donis al la tuta loko alian signifon, transforminte ĝin al la simbolo de la unueco de la antikveco kaj moderneco, kiu estas kerno de la pariza etoso. Do ni povas nur danki francan prezidanton François Mitterrand, kiu mendis tiun artaĵon kaj ĉin-usonan arkitekton Ieoh Ming Pei, kiu plenumis la mendon.


De la vasta subtera vestiblo mi paŝis al la ekspozicio. Laŭvoje mi, same kiel multaj aliaj vizitantoj, haltis por gapi mirindan bildomuron sur kiu vagis homoj de diversaj etnoj kaj epokoj – jen viro en blankaj vesto edifanta ion, jen virino en moderna bluzo portanta fojnostakon surkape, jen mi filmanta ĉion ĉi.


La ekspozicio apenaŭ priskribindas. RembrandtLeonardo da VinciRafaelo, la Melosa Venuso, antikvaĵoj etruskaj, egiptaj, babilonaj, sumeraj, romiaj – ĉi tie troveblas ĉio, kion vi iam vidis en lernolibroj pri arto. Ne kopioj, sed originaloj!


Mi pasigis tie duontagon kaj trairis la tutan ekspozicion, sed kompreneble nur trairis, okulglitante laŭ pentraĵoj kaj skulptaĵoj dismetitaj tra longegaj galerioj. Vizitantoj abundis kaj inter ili ankaŭ multis ĉinoj – ĉu la samaj de la Galeries Lafayette? Mi ne certas.


Krom ĉefverkoj de la mondfamaj majstroj mian atenton altiris pli modernaj instalaĵoj, dissemitaj tra la ekspozicio. Tio estis verkoj de Michelangelo Pistoletto, ĉiam ligitaj al speguloj kiel metaforo de la arto, en kiu homo vidas sin mem kaj la kreitan de li mondon. Mi vere admiris ilin. Unu prezentis etruskon, kiu salutis sian respegulon, fingrotuŝante la glacon.


De alia spegulo rigardis nin fotistino, kiu siavice fotis ion. Do mi fotis la spegulon, sed anstataŭ sin mem, mi vidis nur ŝin. Foti fotiston, kiu fotas vin – amuza afero, ĉu ne?


Se vi diras al iu, ke vi vizitis la Luvron, kiu demando sekvos? Jes, ankaŭ vi jam divenis: “Ĉu vi vidis La Gioconda”? Nun mi povas respondi jese – mi vidis ĝin. Kelkfoje mi preteriris apendicon en kiu kaŝiĝas tiu ĉi malgranda, modestaspekta pentraĵo. Pli ĝuste mi vidis amason da homoj, kiu kolektiĝis antaŭ ĝi, gapante kaj fotante kvazaŭ temis pri tuj forironta kinostelulino aŭ modelino. Ili baris vidon unu al alia kaj la kvinjarcenta sinjorino kvazaŭ protektis sin de ili malantaŭ dika vitro. Maldeksre staris gardisto. Ĉe la dekstra angulo pendis avertotabulo pri eventualaj poŝŝtelistoj.


Ĉu tiuj ĉi gapuloj ne scias, ke bonkvalitaj reproduktaĵoj haveblas en muzea butiko? Naiva demando. Vere tiuj homoj ne bezonis bildon de La Gioconda, ili bezonis konfirmon ke ili vidis ĝin – por pli konvike respondi la supremenciitan demandon. Mi kungapis iomete, fotis tiun ĉi sceneton kaj iris for.


Ĝojigis min trovi en la galerio mian ŝatatan pentraĵon “Portreto de vilaĝano kun lia filo” fare de Domenico Ghirlandaio. Verkita antaŭ kvin jarcentoj ĝi tiom trafe transdonas eternajn homajn sentojn kaj pensojn, ke tio senteblas eĉ pere de reproduktoj, des pli en la originalo.


Mi nun estas preskaŭ 40-jara, do staras pli-malpli vivomeze. Pro tio mi same bone komprenas ambaŭ – la lacan, elreviĝintan, spertan patron kaj la naivan, esperoplenan, vivoĝojan knabon. Malantaŭ fenestro videblas kurba vojo, serpentanta inter rokoj. Sed kien ĝi alkondukos ilin – neniu scias.



Post la ĉefa ekspozicio sekvis tute alia parto de la nuna Luvro. Ĝi tiom diferencis de la mezepokaj klasikaĵoj, ke la nigraj okuloj de Anjo rondiĝis post vidi foton de unu el prezentitaj artaĵoj. Temis pri la tradicia arto de Azio, Afriko kaj Sudameriko, do pri la ekstereŭropaj kulturoj. “Ĉu tio vere estas en la Luvro?”


Jes, tio povas ŝoki, sed tia reago nur konfirmas, ke la muzea estraro elektis ĝustan vojon – plivastigi kaj riĉigi bildon de la plej granda arttrezorejo de Eŭropo pere de kultureroj de la novaj eŭropanoj. La tempo kiam francoj loĝis en Francujo kaj la germanoj en Germanujo pasis por ĉiam kaj nun Eŭropo estas hejmo por la tuta homaro – plurkolora, diversreligia, kun malsamaj tradicioj, sentoj kaj spertoj. Kompreni tradician kulturon de sia najbaro signifas profundiĝi en radikojn de ties kulturo, do tio estas bona komenco de ajna interkompreniĝo.


Mi rigardis vizaĝojn de afrikaj lignoskulptaĵoj kun ties krudaj trajtoj, esprimantaj iujn bazajn, plej antikvajn homajn sentojn, kaj pensis: tiele iliaj kreintoj konceptis ilin mem. Tiuj puflipaj severmienaj statuoj spegulas etoson de la kulturoj, kiuj formiĝis en la ĉiutaga kontraŭstaro al naturo, lukto por sia vivo kontraŭ ofte nevidebla malamiko.


Afrikaj madonoj ŝajnas esti monstraj, sed tio estas nur alia prezentomaniero de la samaj amo kaj zorgiĝo, kiujn sentas ĉiu patrino en la mondo.


Afrika pensanto tre similas al tiu de Auguste Rodin kaj meksika kranio havas multajn “gefratojn” en la eŭropa kulturo.


Inter aliaj aparte plaĉis al mi du artaĵoj de la Havajaj insuloj – erinaco el forĝitaj najloj kaj ridanto el ojstroj. La lasta sendube povus iĝi internet-memo kaj populara avataro.


Mia Luvro-vizito estis tute komforta, se ne konsideri unu gravan aferon – ĉiuj etikedoj estis nur en la franca, eĉ la kutima angla paralelaĵo mankis. Feliĉe Esperanto tre similas al la franca, do mi komprenis preskaŭ ĉion.

Rusa vendejo ĉe Sejno
Mi interkonsentis renkontiĝi kun Anjo posttagmeze, do mi havis la tempon por la lasta promenado laŭ la Sejno-bordoj. Mi vagadis tra mallarĝaj stratetoj, kaptante pere de fotilo ĉiutagan vivon de ties loĝantoj.


Jen gaja porkido invitas gustumi francajn manĝaĵojn (kompreneble kun fromaĝo).


Jen maljuna brokantisto kliniĝis super kaduka libro, fiksrigardante ion per lupeo. Li ŝajnas tute ne interesiĝi nek pri eventualaj aĉetontoj, nek pri la ekstera mondo entute.


Jen elstare bela grafitaĵo – poste franca amiko diris al mi, ke en tiu domo loĝis la fama kantisto Serge Gainsbourg, kies portreton surmurigis anonima stratpentristo.


Jen la Ĥolokaŭsto-memorialo.


Kaj jen vendejo kun interesa nomo “Collections Russes”. Ho, ĉu vere?


Mi iris enen. “Bonjour!” bonvenigis min ĉarma ina voĉo. Juna virino pli atente rigardis min. “Zdravstvujte! Vi iz Rosii?” (Bonan tagon! Ĉu vi alvenis el Rusio?). “Ho, bone, do mi ne devos rakonti al vi, kio estas tiuj artaĵoj” suspiris ŝi kun videbla malpeziĝo. El sekvinta interparolo evidentiĝis ke ŝi naskiĝis en Rusio kaj nur antaŭ dek jaroj translokiĝis al Parizo post edziniĝi al franco. Baldaŭ ŝi establis sian vendejon kaj nun okupiĝas pri importado de tradiciaj rusaj artaĵoj, famaj en Rusio kaj relative popularaj ankaŭ en Francio. Mi aĉetis tie donaceton por Anjo – fajnan broĉon kun lakita pentraĵo, modestaspektan, sed altvaloran kiel ĉiuj veraj artaĵoj.

La lasta nokto en Parizo
Ĉio bona iam finiĝas, do jen alvenis mia lasta nokto en Parizo. Ĉi-kaze Anjo gvidis min al japana kvartalo, kie ni vespermanĝis en restoracio. Ni gaje babilis, manĝis suŝiojn, malplenigis paron da sakeo-karafetoj kaj enmanigis unu al la alia memordonacojn. La diligenta Anjo pretigis sian donacaron tiom skrupule kaj malavare, ke mi eĉ sentis ioman malkomforton, prezentante al ŝi la broĉon kies valoron plej bone komprenus la rusoj aŭ eŭropanoj. Esperebele ŝi almenaŭ konservis ĝin.


La lasta promenado tra la Tuileries-ĝardeno. Ni eniris parkon de atrakcionoj, kiu ĉiusomere gastas tiuloke. Malgraŭ malheliĝo ĝi estis plena je homoj. Laŭtludis muziko, karuseloj turniĝis rapide disraidante lumstriojn. Eksponbudoj, minipafejoj, pupoj kaj ludiloj plurkoloraj – kaj ĉie svarmas homoj, aŭdiĝas krioj de ĝojo kaj timo. Mi sentis min kvazaŭ en mezepoka foiro.


Plej terura estis grandega balancilo, kies baskulo altiĝis vertikale je 60 metroj kaj turniĝis ĉirkaŭ sia akso kun rapideco ĝis 180 km/hore. Fine de ambaŭ baskuloj estis alkroĉitaj kajutoj, ĉiu por kelko da homoj. Kiam la balancilo ekmoviĝis kun brua fajfado, super la placo aŭdiĝis akraj ŝirkrioj. Ili plialtiĝis kiam kajuto falis suben kaj poste denove flugis al la ĉielo.


Vane mi admonis Anjon provi siajn fortojn ĉe tiu atrakcio – ŝi nur sidis senvorte kaj per vaste malfermaj okuloj observis tiun diablaĵon.


Poste mi jam preskaŭ sukcesis enirigi ŝin al malpli ekstrema spektoradego, sed kaŭkaza junulo fermis antaŭ ni pordeton: “Tomorrow”. Li denove rigardis mian vizaĝon kaj aldonis ruse: “Zavtra priĥodi” (Alvenu morgaŭ). Sed morgaŭa Parizo jam ne plu ekzistos por mi.


Flughaveno Roissy-Charles-de-Gaulle
Mi ne scias kiel mi povas danki Anh, tiun bonkoran knabinon kiu ne nur estis la plej bona ĉiĉerono, sed ankaŭ plej zorgema helpanto iam konata de mi. Matene ŝi akompanis min al la flugahveno, kie ŝi renkontis min antaŭ semajno. La lastajn du horojn ni babilis kaj trinkis gasakvon el trompema vendomaŝino, kiu ŝtelis de Anjo kelkajn monerojn. Tio estis la lasta tago en Parizo por mi kaj antaŭlasta por Anjo, revenonta al Vjetnamio. Se mia vojaĝo malfruiĝus je almenaŭ du tagoj, tiu adiaŭo jam ne povus okazi.


Ĉu feliĉa koincido? Eble tio vere estis nura hazardo. Sed eble temis pri la sorto, kiu renkontigas nin kun ĝustaj homoj en ĝustaj tempo kaj loko. Ja finfine la sorto estas la sola afero en kiu mi kredas.