Sunday, September 27, 2015

“...kun siaspeca spico!” – leĝera, senkaprica

Mi ofte aŭdas homojn plendi pri kunsidoj de la esperanto-kluboj – tedaj kaj enuigaj, plenaj je stultaj postenbataloj kaj harpsplitaj lingvodiskutoj. Sed kiu kulpas pri tiu ĉi atmosfero, ĉu ne esperantistoj mem? Se vi ne ŝatas tian specon de esperantumado, do forĵetu ĝin kaj lanĉu alian, pli plaĉan. Sed tute forlasi Esperantujon nur pro esperantistoj – apenaŭ povas ekzisti pli stulta ideo. Pri tio mi plian fojon konvinkiĝis post legi la esearon “...kun siaspeca spico!” de Raymond Schwartz.
Amuziĝo sen tediĝo
Mi forglutis ĝin en kelkaj horoj de flugado post la 98-a UK en Rejkjaviko. Ideala elekto por tiaj situacioj. Temas pri la bunta kolekto de eseoj, skeĉoj, versoj, felietonoj, verkitaj en la 1950-aj – 1970-aj jaroj. Ĉu temas pri Esperanto? Jes kaj ne.


Temas pri vivo en Esperanto, kiun ĝuis la verkinto, ĝuis plenforte kaj tutkore, kiel eble nur la francoj tion scias fari. Li ne esperantumis, li vivis en la lingvo tiom komforte kaj vigle, ke apenaŭ iu konsiderus lin strangulo – feliĉulo eble. El ĉiu strofo de ajna lia verso, el ĉiu alineo de liaj eseoj ŝprucas juneca energio, kiu neniam dependas de la pasporta aĝo. Do apenaŭ mirindas, ke du trionoj da liaj poeziaĵoj turniĝas ĉirkaŭ la virinoj – la plej nobla okupo por ajna viro en iu ajn vivotempo. Des pli ke temas ne pri maljunecaj maldecaĵoj, sed pri nura ludo, kiu samrange amuzas ambaŭ flankojn kaj neniun ĝenas. Jen nur unu kvinstrofaĵo el lia “Duoncento da fraŭlinoj”.

Jen estas fraŭlin’ en Ĝenevo;
ŝi vivis adulte ĉe nevo.
Al ĉiu riproĉo
pri tia diboĉo
ŝi spitis per dorsa juplevo.


Liaj fraŭlinoj ofte vivas en Esperantujo, sed ankaŭ tie ili okupiĝas pri aferoj pli gujindaj ol kunsidbataloj.

Esperantistin’,
mi revidos vin
baldaŭ ĉe l’kongres’!
Ĉar mi scias, ke l’revido
nun dependas de rapido,
mi veturas vagonare per ekspres’!


En pluraj poemoj ni rekonas situaciojn kaj homotipojn, kiuj eventuale eternos en la verda medio. Ni prenu kiel ekzemplon eron de “Vivu do l’Akademi’!”

Certe, ke l’Akademi’
estas kompetenta,
kaj neniam ĝi eraras,
kiam ĝi nenion faras,
tio estas evidenta!

Inter ili estas du,
kiuj scias legi!
Bedaŭrinde, dum kunsidoj,
kiam temas pri decidoj,
oni devas ilin veki!

Eĉ dum postduonjarcenta legado de tiuj poemoj efikas la aŭtora ironio, do oni povas nur imagi kiel amuze sonis tiuj ĉi vortoj dum la prezentadoj de la esperanto-kabaredo Tri koboldoj, funkciinta en Parizo de 1949 ĝis 1956.
Kafejoj, baroj, ripozejoj, amuzejoj, sportejoj – jen laŭ mi la plej kovenaj lokoj por esperanto-grupoj. Mi partoprenis ege malmultajn oficialajn kunsidojn, sed havis bonegan sperton pri amuziĝo kun esperanto-geamikoj kaj la etoso ĉiam estis gaja kaj vigla. Kiam mi poste rakontis pri tio al eksteruloj kaj montris rilatajn fotojn, ĉiuj nur enviis tiom mojosajn internaciajn festenojn. Plurnacia amikaro brue tostumanta en Esperanto efikos pli ol cento da verdaj insignoj aŭ la majstro-bustoj.
La samon oni povas diri pri la esperanto-periodaĵoj. Lerni la lingvon nur por legi tedajn raportojn pri esperanto-renkontiĝoj, plejparte similaj unu al alia, estus stulta malŝparo de la tempo. Same sensence estus informiĝi pere de la verdaj amaskomunikiloj pri la ekstermovadaj novaĵoj, kiuj tradicie malfruiĝas almenaŭ dumonate, sed preskaŭ ĉiam proponas nurajn “novaĵojn” anstataŭ multe pli valoraj analizoj, kies aktualeco pli longdaŭras.
Sed la eseoj, aperintaj en rubriko “Laŭ mia... ridpunkto” de “Sennacieca Revuo” inter 1951 kaj 1970 sendube estus bonvenaj en ajna nacilingva eldonaĵo, ĉar la aŭtoro resumis la ĉefajn novaĵojn de la koncerna jaro tiom brile, amuze kaj trafe, ke eĉ post pluraj jardekoj ili legeblas kun interesiĝo. Krom priridi ĉion kaj ĉiujn Raymond Schwartz kun neimagebla lerteco ĵonglas per vortoj, verŝajne la plej virtuoze inter la ĝis nun konataj al mi esperanto-verkistoj. Jen eltiraĵo el “1961”:

Vi devas hodiaŭ forgesi, kion vi lernis dum la antaŭaj tagoj kaj vi devas relerni la geografion. Denun ne plu ekzistas Stalingrado! Restas nur Stalin... degrado! – Strange estas nur, ke la plej perfekta ŝtatsistemo bezonis tiom da jaroj por kompreni, ke la tiuepoka, propramova instaliĝo de l’granda estro meritis, pli celkonforme, nur... enstaligon.

Senpretenda, sed nemalbona
La libro, eldonita de la fama Juan Régulo Pérez kadre de lia serio “Stafeto”, estas modesta, sed sufiĉe bonkvalita. Mola kovrilo, blankaj folioj forte algluitaj, tiparo nemalbela. Iuj ajn ilustraĵoj mankas, eĉ la aŭtora portreto ne haveblas. Tajperarojn mi ne rimarkis aŭ jam forgesis pri ilia ekzisto, ja la libron mi legis antaŭ du jaroj. Ĉu mi revenos al ĝi? Eble. Se iam mi iros al plaĝo aŭ veturos en trajno longan distancon ĝi estos bona distraĵo. Ĉu povas esti kompanio pli afabla ol tiu de saĝa, ironia kaj talenta homo, kiu amas la vivon kaj Esperanton?

Saturday, September 19, 2015

De Patagonio ĝis Alasko: raportoj de la vojaĝanto

Tibor Sekelj estas inter malmultaj esperanto-aŭtoroj kies verkojn oni aĉetas pro ne “verda solidareco”, sed simpla interesiĝo. Liaj leĝeraj, atentokaptaj rakontoj malgraŭ ioma arkaiĝo (la aŭtoro mortis ja antaŭ preskaŭ 30 jaroj) ĉiam estas ĝuindaj, aparte por vojaĝemuloj al kiuj apartenas 99 % de la esperantistoj. Do mi hezitis eĉ ne unu minuton post vidi dum la Bonaera UK la noveldonitan libron “De Patagonio al Alasko”.
Ĉiama kvalito
Mi jam legis kelkajn librojn de la fama vojaĝrakontisto kaj alte taksis “Mondo de travivaĵoj”, same kiel “Ĝambo Rafiki”. Tiun impreson ne fuŝis eĉ iuj malkongruaĵoj en prezentado de la samaj rakontoj, kiun oni evidente ŝuldas al kreema fantazio de la aŭtoro, tiom propra al tiu ĉi ĝenro. Ĉu la nova libro similis al tiuj jam legitaj? Jes, centelcente!


Temas pri la eventuale lasta libro de Tibor Sekelj, kies enkonduko datiĝas je marto 1985, nur tri jarojn antaŭ lia morto. Ĝi ne havas striktan strukturon kaj fakte esats kolekto da eseoj rilataj al Ameriko. La verkisto simple trakribris kaj arigis sian plurjare formiĝintan stokon kaj pliordigis ĝin en kvazaŭan vojaĝon de la suda al norda partoj de tiu ĉi superkontinento. Do ni ekas de Argentino kaj finas ĉe Alasko, tra jarmiloj kaj landoj.
Entute la libro enhavas 41 eseojn, plejparte du ĝis kvar paĝojn ampleksajn. Ĉefe ili prezentas aventurojn, renkontiĝojn kaj impresojn de la aŭtoro dum ties kvin vojaĝoj tra Ameriko de 1939 ĝis 1984. Iuj jam estas konataj al leganto de “Mondo de travivaĵoj”, sed plejparte temas pri publikaĵoj tute novaj. Parto da ili estas dediĉitaj al historio kaj kulturo de amerikaj regionoj kaj etnoj, do (kvankam ankaŭ interesaj) iom malkongruas al la dominanta vojaĝrakonta ĝenro. La aŭtoro ĉiam sekvas sian specifan parolmanieron – viglan, buntkoloran kaj tre personecan. Oni kvazaŭ vidas arojn da homoj kaj lokoj per liaj okuloj – ĉu pravaj aŭ ne, sed ĉiam brilaj kaj saĝaj.
Do se vi ĝuis la supremenciitajn librojn de Tibor Sekelj, senhezite aĉetu ankaŭ tiun ĉi – plia frandaĵo atendas vin.

Zorgema eldono
La eldonaĵo estas zorgeme preparita kaj tio bone efikis ĝian kvaliton. Blanka papero, interkudritaj folioj, malmola kovrilo – tiu ĉi libro sendube postvivos plurajn generaciojn da legantoj. La tekstoj estas tradukitaj fare de proksimume dekkvinopa teamo kaj ĉiun eseon finas mencio de ties tradukinto. Mistajpoj maloftas. Plejparto da tradukintoj estis slavoj kaj eventuale al tio oni ŝuldas slavismojn, aperintaj ie kaj tie. Ili ne tre ĝenis min kiel ruson, sed eble germano aŭ anglo ne tuj komprenos ke sub “preso” oni subkomprenis ne “presilon”, sed “amaskomunikilojn”.
Miris min ke iuj rakontoj (ekzemple “Vulkano kontraŭ homo” aŭ “Mi malkovris la urbon”), jam aperintaj en “Mondo de travivaĵoj”, estis denove tradukitaj de la originalo (evidente temis pri la serba aŭ kroata lingvoj, en la libro ne indikitaj). Mi komparis la enhavojn kaj konstatis, ke ili estis fakte tute samaj, krom etaj diferencoj neeviteblaj. Ĉu tio estis vere farinda laboro? Mi dubas.
Grava avantaĝo de la eldonaĵo estas la detala tiel nomata “glosaro”, kiu fakte estas komentarioj. Ili prezentas bazajn informojn pri preskaŭ ĉiuj menciitaj lokoj, etnoj kaj historiaj personoj. Tiu ĉi parto estas ne nur informriĉa, sed ankaŭ lingve grava, ĉar ĉiuj loknomoj estas skrupule esperantigitaj. Se konsideri la (laŭ mi stultan) vikipedian regulon, laŭ kiu allaseblas esperantigo nur de loknomoj jam uzitaj tiuforme en Esperantujo (eterna demando pri la kokino kaj ovo), do jen ni havas referencfonton por dekoj da toponimoj.
La ĉefa malavantaĝo de la eldonaĵo sendube estas manko de ilustraĵoj. Eĉ ne unu foto aŭ desegno haveblas, kvankam ili tutcerte abundas en la aŭtoraj arkivoj. Imagu ke vi mem rakontas pri via vojaĝo sen montri fotojn. Terura afero, ĉu ne?
La sorto de la aŭtoraj arkivoj estas aparta temo, kiu ege interesas min. Mi scias ke Tibor Sekelj faris grandan etnografian kolekton (ĉefe de maskoj), kiujn li donacis al la Etnografia muzeo en Zagrebo kaj al la Urba Muzeo en Subotica. Estus tre interese kaj utile de la scienca kaj esperanta vidpunktoj eldoni katalogon de liaj kolektoj, sistematigante artefaktojn kaj dokumentojn. Se la verkon akompanus fakulaj esploraĵoj pri la kontribuoj de Tibor Sekelj al etnografio kaj muzeologio, ni finfine ekhavus solidan bazon por montri al Esperantujo kaj la ekstera mondo, ke ni havis ne nur vojaĝrakontiston, sed ankaŭ scienciston, kies kontribuo estis valora kaj eble ĝis nun ne plene pritaksita de la posteuloj. Se tia eldonaĵo aperus, mi estos la unua aĉetanto. Kaj recenzanto ankaŭ.

Wednesday, September 9, 2015

Maskerado ĉirkaŭ la morto: ŝercemulo kontraŭ Holokaŭsto

Holokaŭsto estas ne nur la plej granda, sed evidente ankaŭ la plej bone dokumentita genocido de la 20-a jarcento. La eŭropa judaro estis plejparte bone edukita, do postlasis plurajn taglibrojn, leterojn kaj rememorojn. Tamen libron de Tivadar Soros mi konsideras inter la plej valoraj atestoj. Kial? Ĉar ĝi elmontras ne nur skrupulajn priskribojn de la tragedio de la hungara judaro, sed ankaŭ prezentas neatendite efikan savstrategion kaj eĉ... humuron, kiu neniam forlasis nian heroon.
La strategio unika kaj efika
Tivadar Soros estas la nomo bone konata en la esperanto-medio. La fervora esperantisto, li fondis la famegan revuon “Literatura mondo”, kiu grave influis la junan esperanto-literaturon. La pli vasta mondo konas lin ĉefe kiel la patron de la eble plej fama kaj kontraŭdira financisto de la 20-a jarcento George Soros. Post reveni el la rusia militkaptejo, kiun li trafis dum la Unua mondmilito, li eldonis en 1924 rememorojn “Modernaj Robinzonoj”, en kiuj priskribis sian fuĝon de la militkaptejo en Fora Oriento kaj vagadon tra siberiaj arbaroj. Eble tio restus lia sola verkista kontribuo al la esperanto-literaturo, sed en la afero enmiksiĝis la fortoj tiom grandaj, ke la tuta mondo renversiĝis kaj ĉiuj antaŭaj planoj ŝajnis esti naivaj revaĉoj.


Holokaŭsto en Hungario daŭris en sia aktiva fazo malpli ol unu jaro kaj kulminis en amasaj deportadoj al la naziaj koncentrejoj en la lastaj kelkaj monatoj de la milito, kiam la lando jam estis okupita de la germanoj kaj ĝia registaro tute subiĝis al frenezuloj de la Tria Regno.
Do kiel sukcesis nia heroo postvivi tiun teruran tempon? Ĉu li kaŝis sin en iu kelo, fuĝis al fora montaro aŭ vegetis en subtegmentejo kiel familio de Anne Frank? Tute ne. Plejparton de tiu ĉi periodo li loĝis en la centro de Budapeŝto en sufiĉe komfortaj apartamentoj aŭ hoteloj, promenis laŭ stratoj, renkontiĝis kun geamikoj kaj eĉ regule ĝuis naĝejon. Ĉu li estis riskema aventuristo? Tute inverse, temas pri precize kalkulita konduto de la homo, kiu kutimis pensi memstare kaj sekvi ne subkonsciajn impulsojn kaj amasajn ŝablonojn, sed siajn proprajn konkludojn.
Do kiam komenciĝis la persekutado de la hungaraj judoj li komprenis, ke sola efika respondo estos ne kaŝi sin, nek kuniĝi kun samgentanoj, sed... maljudiĝi kaj rompi ĉiujn ligojn kun la antaŭa mondo. Li komprenis, ke individuo ne povas kontraŭstari la maŝinon de teroro, do li prefere malaperu de ties vido, dissolviĝu kvazaŭ nepalpebla efiro. La lerta advokato, li rapide sukcesis akiri novajn dokumentojn por ĉiuj familianoj (kaj poste faris tion por pluraj aliuloj) kaj ordonis, ke ili ĉiuj disiĝu.
Oni povas nur imagi, kiom malfacilega estis tiu paŝo – forlasi siajn familianojn fronte al la morta minaco. Sed tiu neŝablona strategio malhelpis identigon de la familio, kiu ne plu ekzistis kiel videbla tuto. Dum Tivadar mem loĝis en iu apartamento, lia edzino translokiĝis al alia loĝejo kaj lia filo iris al la tria. Poste ili ofte ŝanĝis loĝlokojn kaj nomojn, fojfoje eĉ veturis al iuj vilaĝoj, jen renkontiĝis, jen disiĝis denove. La aŭtoro priskribas tiujn ĉi aventurojn trankvile kaj ofte eĉ kun kutima por li humuro, kiu sonas iom specife inter mencioj de amasaj ekzekutoj kaj totala timego.
La ulo sagaca kaj elturniĝema, li diris, ke la judoj faras grandan eraron, plenumante la naziajn ordonojn. Almeti la flavan stelon sur vestojn, registriĝi ĉe judaj administrejoj, translokiĝi al la novkreitaj getoj – ĉio ĉi estas strategio de sinmortigintoj, li diris, ĉar ne eblas superruzi ŝtalan maŝinon de la teroro, nek interkonsenti kun ĝi. Dum pluraj jarcentoj la judoj alkutimiĝis al persekutadoj, do esperis, ke ĉi-kaze ili plian fojon grupiĝos kaj kune eltenos la portempan atakon, eĉ se pli kruelan ol antaŭe. Sed ili eraris. La nazioj ne volis ĝeni judojn, ili volis ekstermi ilin. Do, konkludis Tivadar Soros, la plej racia vojo estus ne kuniĝi, sed disiĝi, ne fortigi judajn organizojn, sed likvidi ilin, bruligi arkivojn, forĵeti antaŭajn identigilojn kaj fuĝi, dissolviĝi en la komuna homamaso, kie ĉiu sekvu sian propran vojon kaj respondecu nur pri si mem. Tiukaze perdoj ankaŭ estus grandegaj, sed oble pli da homoj tamen postvivus.
Pravecon de tiu ĉi strategio li pruvas en siaj 300-paĝaj rememoroj, kiuj detale priskribas aventurojn de liaj familio kaj proksimuloj. Malgraŭ pluraj danĝeroj kaj minacoj ili ĉiuj sukcese saviĝis kaj postsvivis la amasan buĉadon, kvankam troviĝis en la centro de tiu neniiga stormo.
Eĉ pli, li transvivis tion brave kaj kun rideto sur la vizaĝo, kirliĝante en la historia tajfuno kvazaŭ en vera maskerado, ŝanĝante la maskojn kaj kaŝante sin de kontraŭuloj, kies vizaĝoj ankaŭ ofte estis ŝirmitaj.

Viktimoj de la venĝo
La libron finas alveno de sovetiaj militistoj, kiuj post kruelega batalo forpelis la naziojn kaj liberigis Budapeŝton, savinte la lastajn tieajn judojn. Tivadar Soros plurfoje dankeme mencias la alvenintojn, kvankam la komentisto rimarkigas, ke ili faris plurajn maldecaĵojn kaj eĉ krimojn kontraŭ la civila loĝantaro, inkluzive de filo kaj edzino de la aŭtoro.
Kompreneble mi ne volas pravigi tian sintenon, sed indas ankaŭ memori, ke temas pri homoj angoraj kaj kolerigitaj, kiuj dum kvar jaroj paŝis laŭ sia forbruligita lando, perdis plurajn parencojn kaj amikojn, vidis senfinajn barbaraĵojn kaj nun alvenis al la ĉefurbo de la lando, kies soldatoj invadis ilian patrujon, postlasinte sangajn spurojn de Ukrainio ĝis Stalingrado. Ili vidis en budapeŝtanoj homojn, kiuj sendis al ilia lando siajn filojn kaj edzojn por sklavigi, perforti kaj murdi kaj tiu vidpunkto ne estis tute malprava. Oni povas diskuti pri morala bazo de la venĝo, sed ĝiaj kialoj estas pli ol evidentaj.

Modesta aspekto, valora enhavo
Mi legis la duan eldonon, aperintan en 2001 en Roterdamo sub redakto kaj kun komentarioj de la eminenta esperantisto kaj profesoro Humphrey Tonkin. La libro aspektas modeste, sed ne aĉe. Mola kovrilo kun malklara brunkolora bildo, papero grizeta kaj folioj sufiĉe bone algluitaj, sed eble forfalontaj post kelkaj relegoj. Meze de la libro enestas kelkaj paĝoj kun nigro-blankaj fotoj de la aŭtoro kaj ties familianoj. Mi iom miras, ke la rememoroj de la patro de la unu el plej riĉaj homoj en la mondo aperas en tiom ĉipa eldono.
La teksto estas vere zorgeme prilaborita. Tajperaroj malmultas kaj nur vortuzado fojfoje ŝajnas esti malkutima. La plej valora kontribuo de la redaktinto evidente estas la 50-paĝaj komentarioj, kiuj legeblas kiel aparta teksto, kio por mi kiel (iama) skrupula historiisto estas la plej alta laŭdo. Ne malpli utilas la listo de cititaj verkoj kaj indekso de la personoj, menciitaj en la libro. Do temas pri la vere sciencnivela eldono, kiun povas kaj devas uzi ĉiu esploristo de la Holokaŭsto en Hungario. Tiun libron vi povas fiere montri al via amiko, starigi sur librobreton kaj eĉ... legi. Kredu min, en ajna kazo vi sekvos ĝustan strategion.