Monday, November 21, 2016

Dana junulino: malvera historio pri la vera amo

Mi ne multe interesiĝas pri la GLAT-aferoj (kvankam inter miaj geamikoj estas gejoj kaj eble lesbaninoj), sed ŝatis tiun ĉi filmon pri la transgenra ino kaj forte rekomendas ĝin al ĉiuj. Kial? Ĉar malgraŭ pluraj biografiaj malkongruoj tio estas historio pri la vera amo, kiu neniel rilatas al sekso, aĝo, etno aŭ religio.
Fikcio
Same kiel en la antaŭnelonge spektita de mi filmo “Ĉokolado”, temas pri biografia dramo, ĉi-foje bazita sur la samtitola libro.
Vivhistorio de la ĉefa heroino Lili Elbe estas vere mirinda kaj verŝajne ankoraŭ plurfoje aperos en filmoj kaj beletraĵoj. Kompreneble artaĵo kaj scienca esploraĵo apartenas al la tute malsamaj ĝenroj, do unue mi rakontu la version prezentitan de la reĝisoro Tom Hooper.


Ĝi komenciĝas en 1926 en Kopenhago, kie loĝas du pentristoj-geedzoj – Gerda kaj Einar Wegener. Li estas jam rekonita, dum Gerda kvankam ankaŭ agnoksta kiel talenta, tamen ankoraŭ ne sukcesis “trovi sian temon”, do estas konsiderata plejparte la pentrista edzino, sed ne la vera pentristino. Foje ŝi petas la subtilan edzon helpi ŝin, anstataŭante la modelon kiu ne povis veni. La ineca Einar prenas kalsonŝtrumpojn, inajn ŝuojn, robon kaj... subite komprenas ke li sentas sin tre komforte en tiuj vestoj.


Ĉio komenciĝas kiel ludo, sed baldaŭ transpasas ties limojn kaj la fantazio transformiĝas al realo. Sub nomo Lili, ŝminkita kaj investita Einar aperas en balo, kie allogas atenton de iu Henrik, kun kiu komenciĝas ankoraŭ nur romantika, tamen rilato. Gerda kun teruro komprenas, ke ŝia amata edzo malaperas paŝon post paŝo, sed ŝi jam ne povas haltigi alvenon de Lili, kiu ĉiam pli dominas en lia personeco. Feliĉe ŝiaj pentraĵoj, bildigantaj migdalokulan virinon furoras en galerioj kaj ŝi finfine ricevas agnoskon de la arta medio.


Reage al la favora galeriista propono Gerda decidas translokiĝi al Parizo kaj prenas kun si Einar, kiu preskaŭ tute forlasis la pentradon kaj nur servas kiel ŝia modelo kaj akompano. En la franca ĉefurbo li plu suferas, pene serĉante sian veran identecon. Li provas foje “normaliĝi”, sed eĉ la viraj vestoj povas ŝanĝi nenion, ja li sonĝas kiel Lili. Gerda aranĝas renkontiĝon kun Hans Axgil, lia amiko en infanjaroj, kiu kisis lin iam kaj estis severe traktita de la patro de Einar. Sed eĉ tio ne povas ŝanĝi la direkton de la personeca transformiĝo, same kiel pluraj kuracistaj konsultoj kaj manipuloj.


Fine la geedzoj sin turnas al la germana kuracisto Kurt Warnekros, la unua kiu ĝuste komprenis kaj akceptis la situacion. Li proponas kirurgian operacion, kiu alĝustigos la biologian sekson de Einar al tiu psika. Li eltenis la unuan operacion, sed ankoraŭ ne tute refortiĝinta tamen insistis veni al la dua, kies sekvoj estis fatalaj. Li (pli ĝuste – jam ŝi) mortas sur la manoj de sia edzino kaj en la fina sceno ŝi kaj Hans Axgil rememoras lin/ŝin ĉe la tomboŝtono, sur la bordo de fjordo Vejle, vide al la bela montara panoramo, kiun li bildigis en unu el siaj lastaj pentraĵoj.

Realo
Same kiel en la kazo de “Ĉokolado” la realo grave diferencas de la fikcio. Lili kaj Einar estis multe pli aĝaj en 1926 – ŝi havis jam 40 jarojn kaj li 44 (en la filmo rolon de Gerda ludis la 26-jara Alicia Vikander kaj tiun de Einar plenumis la 33-jara Eddie Redmayne). Ili geedziĝis antaŭ ne 6, sed 26 jaroj. Neniam ekzistis nek Henrik, nek Hans, kun kiu laŭ la filmo Gerda havas rilaton. La pentristino almenaŭ en Parizo malkaŝe prezentis sin kiel aktiva lesbanino, kvankam post la morto de Einar ŝi edziniĝis la duan fojon, al itala oficiro kaj diplomato. Einer havis ne du, sed kvar ĝis kvin operaciojn kaj post la unuaj eĉ sukcesis jure ŝanĝi sian sekson. Juĝejo en Danio agnoskis lin ino kaj samtempe nuligis ilian edzecon (tiu samseksema ankoraŭ ne estis laŭleĝa).


Lili mortis en 1931 en kliniko pro korhalto, kaŭzita de infekto – sekvo de la imuna malakcepto de la greftita utero. Gerda tiutempe jam tute forlasis ŝin kaj loĝis en Romo kun sia nova edzo. Lili estis entombigita en Drezdeno kie la arkivoj de la kliniko estis unue bruligitaj fare de la nazioj kune kun tiuj de la Instituto pri Seksa Esplorado en 1933 kaj poste neniigitaj de la aliancana bombardo, kiu en februaro 1945 terebenigis la tutan urbon. Eĉ la lasta sceno estas malvera – en fjordo Vejla ne videblas montoj, ĉar ili tute mankas al Danio.

Amo
Do kial mi ŝatas tiun ĉi filmon, dediĉitan la la specifa transgenra temo kaj historie malkorekta? Ĉar ĝi temas ne pri la genroj kaj biografioj, sed pri afero multe pli ĝenerala kaj granda. Mi komprenas kial la aŭtoro de la romano, sur kiu baziĝas la filmo, kaj post li la reĝisoro riskis ŝanĝi la faktojn favore al sia koncepto – ankaŭ ili interesiĝis pri la Amo.


Mi eĉ arogas aserti, ke la ĉefa heroo ĉi tie estas ne la transgenra Lili, sed la cisgenra Gerda. Tio estas rakonto pri ŝia persona tragedio. Imagu: ŝi havas familion, amas sian edzon kaj revas havi kun li infanojn, sed ankoraŭ ne sukcesis. Tamen ses jaroj ne estas tro granda periodo kaj ili estas tre junaj, do havas tempon por sukcesi. Liberama kaj progresema kiel plejparto de la artistoj ŝi ludas kaj eksperimentas, inkluzive en la lito. Sed jen la ludo transformiĝas al io tute alia. Ŝi vidas sian edzon interŝanĝi kisojn kun alia viro kaj ĵaluzas kiel ĉiu virino. Ŝi klopodas haltigi lin, sed iom post iom komprenas ke ne la ludo kulpas pri tio, sed la naturo mem kaj ŝi nur malfermis en Einar la pordon malantaŭ kiu ĉiam staris Lili.
Ŝi suferas, ribelas, protestas, sed fine... akceptas. Ŝia amo estas tro granda por dependi de la nura sekso. Ŝia amas tiun ĉi homon – ĉu li estas Einar aŭ ŝi estas Lili, ĉu sukcesa pentristo aŭ nura vendistino, ĉu ŝia edzo aŭ alies edzino. Pro tio li montris ŝin protesti kontraŭ la hasto al la lasta operacio kaj poste venigis al la mortonto. Ĉu tiu celo elaĉitis malskrupulecon rilate la faktojn? Mi pensas ke jes. Kiu strebas koni la faktojn – legu la aŭtobiografion de Lili "De viro al ino". Mi esperas ke iam tio eblos ankaŭ en Esperanto.

Pentrofilmo
Mi dubas ĉu tiu termino ekzistas, sed tamen aplikas ĝin – ne pro vana klopodo inventi neologismon, sed pro neebleco alivorte esprimi miajn sentojn. La filma bildaro estas terure bela kaj laŭ stilo plej proksimas al pentraĵoj – laŭregulaj realismaj verkoj de la ĉefaj herooj mem. Ofte oni sentas sin kvazaŭ en artgalerio, kie unu simetria pentraĵo sekvas alian. Multajn kadrerojn oni povus simple printi kaj meti sur muron kiel artaĵojn. Unuafoje post spekti la filmon mi kontrolis nomon de la kameraisto – tio estis la anglo Danny Cohen.
Oni diras ke ekzistas filmoj por fotistoj, do jen ankaŭ tiu por pentristoj. Ĉu ĝi estos interesa ankaŭ por kviroj? Supozeble jes, sed mi certas ke tio estis la lasta celgrupo pri kiu pensis la reĝisoro dum la filmado. Ja vera amo estas la afero tro granda por konsideri tiajn limojn.

Monday, November 7, 2016

Amara gusto de Ĉokolado (Chocolat, 2016)

Ĉu adaptiĝi al la mondo aŭ ŝanĝi ĝin? Tiun eternan demandon alfrontas ĉiu homo senescepte. Plej multaj preferas akcepti la jam ekzistantajn regulojn kaj nur iuj provas adapti la mondon al si. Sed ĉu vi iam vidis klaŭnon ribeli? Nun mi povas respondi jese.
Rafael Padilla
La filmo prezentas vivhistorion de la reala persono – Rafael Padilla, kiu estis inter la unuaj sukcesaj nigraj klaŭnoj de Francio. Li naskiĝis en Kubo inter 1865 kaj 1868 kiel sklavo. Rafael ne memoris la gepatrojn kaj pasigis la infanaĝon en slumoj de Havano, kie pri li zorgis malriĉa nigrulino. Poste ŝi vendis lin al eŭropa komercisto, kiu transportis la knabon al sia bieno en Hispanio.


La sklaveco jam estis malpermesita en Hispanio, do laŭ kutimo de tiamaj ruzuloj li prezentis Rafaelon kiel “serviston”. Ĝenita pro ĉiama ekspluatado kaj molestado fare de la familianoj de la posedanto la 14/15-jara knabo fuĝis kaj komencis la vagadon tra Eŭropo. Li laboris en ŝaĥtoj kaj havenoj ĝis lin hazarde trovis posedanto de vaganta cirko, kiu dungis la nigrulon kiel serviston kaj asistanton.


En tiu cirko li unuafoje eliris la scenejon kaj amuzis la malaltklasan publikon, ĉefe per sia sovaĝa aspekto. Poste li estis dungita de fama pariza cirko, kie prezentiĝis jam kiel klaŭno. Ekde 1895 li furoris en la duopo kun la britdevena klaŭno George Foottit. Ili disiĝis en 1910 kiam Footitt akceptis inviton de la teatrestro de Odeon ludi la rolon de Klaŭno en “Romeo kaj Julieta”. Sian foriron li anoncis dum la prezentaĵo kaj Rafael respondis, ke li siavice foriros por ludi Otelon!
Li mortis en novembro 1917 en Bordeaux. Post li restis la vidvino, kun kiu li konatiĝis en 1895 kaj du ŝiaj gefiloj (naskitaj de la unua edzo).

Ĉokolado
Tio estis la reala vivhistorio de Rafael Padilla. Ĉu tiu fikcia de la klaŭno Ĉokolado el la samnoma filmo diferencas de ĝi? Kompreneble jes kaj sufiĉe grave. Laŭ la filmo, Rafaelon trovis en la vaganta cirko George Foottit, tiutempe malsukcesa klaŭno, kiu proponis al la vigla nigrulo kunlaboron en la tute nova formo – du klaŭnoj sur unu scenejo. Ili plu elpaŝis en la sama cirko kaj nur poste estis invititaj de la pariza famulo.
Alia diferenco estas ke en la filmo la duopo disiĝis pro foriro de Rafael, kiu provis sin en teatro kiel Otelo. Rimarkeblas ankaŭ aliaj malkongruoj, sed mi opinias ĉion ĉi tute malgrava. La reĝisoro prezentas al ni ne la gajan historion de klaŭno, sed la tristan vivovojon de la fremdulo, kiu klopodis adaptiĝi al la socio, sed fiaskis.


Unue li aperas antaŭ niaj okuloj en la mizera cirkaĉo, kie li prezentas sin kiel afrika kanibalo, do saltas kaj roras duonbeste. La gvidanto komentas, ke tio estas sovaĝa homo, kiu ĝis nun eĉ ne lernis la francan, kvankam lia makako sukcesis. Tio daŭros poste. El la kanibalo li konvertiĝos al la klaŭno, translokiĝos al Parizo kaj anstataŭ malkleraj kamparanoj amuzos la edukitan ĉefurban publikon. Sed ĉiam li ludos la saman rolon, kiu malmulte diferenciĝas de la rolo de lia simio – ekzota besto en homaj vestoj. Skeĉoj de la duopo baziĝos sur rasismaj stereotipoj de tiu tempo, laŭ kiuj la nigruloj estas infanecaj, viglaj, amikemaj kaj... stultaj. En ĉiu prezentaĵo la alta nigrulo laŭte ridos, svingos la manojn kaj ricevos lavangon da manfrapoj kaj piedbatoj de sia malpli granda, sed pli inteligenta helkolora kompano.
Ĉu li ne komprenis tion? Evidente jes, sed li preferis esti amuza simieto, ol seriozmiena kargisto aŭ ŝaĥtisto. La vivo ne donis al li tre grandan elekteblon, do li faris kion postulis la publiko kaj ĝuis la fruktojn. Infanoj ŝatis lin, gazetoj raportis pri li, homoj viciĝis surstrate por ricevi liajn aŭtografojn. Sed tio estis la famo de la ridinda simieto en kompleto, ne gloro de la artisto.


Kelkfoje li alfrontis la krudan veron. Unue kiam laŭ denunco oni arestis lin pro manko de identigilo, enkarcerigis kaj molestis kiel bestaĉon. Oni klare montris al li, ke malgraŭ siaj famo kaj riĉo li plu estas malsupra estaĵo senrajta. Tion konfirmas lia najbaro laŭ la ĉelo, politika prizonulo-socialisto de Haitio. Li sugestas al Rafael provi sin en la rolo de Otelo – ankaŭ specife nigrula, sed almenaŭ vera kaj forta.


Tiu ĉi provo rezultigis la duan elmontron de lia vera socia pozicio. Post la fino de la teatraĵo la spektantoj stariĝis por laŭte moki kaj prifajfi lin. “Arogantulo! Falsulo! Aĉulo!” kriis la publiko, indignita pro la rompo de la plurjarcenta stereotipo. Nigrulo povas esti agrikulturisto, servisto, eĉ klaŭno, sed neniam teatra artisto.

Ĉu ĝusteco aŭ hipokriteco?
Ĉu pri tio kulpas kruela tempo, kiu feliĉe jam pasis? Jes kaj ne.
Sklaveco malaperis, sed restis la sklava laboro kaj melaninriĉaj homoj plu neproporcie abundas en tiu sektoro. Ne plu funkcias homaj zooj, en kiuj loĝantoj de kolonioj estis montratatj kiel amuzaj specoj de la homa raso (tia zoo aperas en la filmo), sed multaj minoritatoj estas same rigardataj. Ekzemple en Rusio aliseksemuloj amase vizitas koncertojn de la plej fama geja kantisto Boris Moisejev ĉefe por kvazaŭ tra bariltrueto vidi la vivan samseksemulon. Kompreneble li aktoras ne malpli ol Ĉokolado en la rolo de kanibalo, do la vizitantoj foriras kun forta impreso pri la papagaspektaj insimilaj gejoj.


La libere elektita je blankula plimulto nigrulo regas la plej fortan landon de la mondo. Sed samtempe sinsekvo da murdoj de senarmaj nigruloj fare de la usona polico kaŭzas amasajn protestojn sub devizo “Nigrulaj Vivoj Gravas”. Oni povas kontraŭi ke “Ĉiuj Vivoj Gravas”, tamen la statistiko klaras: dum nigruloj konsistigas nur 2% de la usona loĝantaro, ili okupas 15% inter la viroj aĝaj 15 ĝis 34 mortpafitaj de la usona polico. Kaj 25% de la murditoj estis senarmaj (kontraŭ 17% blankuloj).


Cetere ankaŭ la lasta vorto estas brila ekzemplo de la totala hipokriteco. Politika ĝusteco tiom evoluis, ke plej ofte oni eĉ ne rajtas elbuŝigi la vorton “nigrulo”, do devas uzi neologismon kiel “afrikusonano”. Sed kio kaŝiĝas malantaŭ tiu “zorgemo”? Oni kvazaŭ klopodas anstataŭ la haŭtkoloro akĉenti la geografian devenon. Sed ĉu tio vere efikas ne nur vorte, sed ankaŭ mense? Kial neniu nomas tiel Charlize Theron, kiu naskiĝis kaj kreskis en Sud-Afriko? La respondo evidentas: ĉar ŝi estas blanka.


Do mi preferas rekte nomi la aferojn kaj solvi jamajn problemojn anstataŭ krei la novajn. Se plu ekzempligi stultan senutilecon de tiu ĉi vortinventaĵo, mi diru ke nun eĉ la plej korektaj homoj en Rusio ofte ne scias kiel nomi nigrulojn kiujn ili vidas surstrate. En militlernejo de mia urbo Tjumeno studas dekoj da afrikanoj kaj semajnfine oni povas vidi ilin promeni en aĉetcentroj, laŭ riverkajo kaj stratoj. Kiel nomi ilin? Ĉu afrik-usonanoj? Sed ili neniam eĉ vizitis Usonon. Ĉu afrik-rusoj? Sed ili nur lernas la rusan kaj post fini la studadon senescepte revenos al siaj landoj por daŭrigi la militservon kiel profesiaj militistoj. Kaj kiel nomi nigrulojn, kiuj naskiĝis kaj kreskis en Rusio? Ĉu aldoni radikon “afrik-“ nur pro tio ke iliaj antaŭuloj loĝis en la Nigra kontinento? Sed ankaŭ niaj praŭloj loĝis tie, do iusence ni ĉiuj estas “afrik-iuj”.
Kiam en novembro 2015 mi unuafoje vizitis Kubon kaj konatiĝis tie kun la ĉokolada esperantistino Maria Lisandra, mi iom hezite nomis ŝin “afrik-kubanino”. La knabino arde protestis: “Ne, mi ne estas afrikanino! Mi estas kubanino!” Poste ŝi diris al mi, ke en Kubo la vorto “nigrulo” havas nenian ofendan guston kaj estas normale uzata por marki rasan apartenon. Mi ŝatas tian sintenon.


Finfine “nigrulo” devenas de “nigra” kio en la latina signifas la samon kiel en Esperanto, nek pli, nek malpli. La nigruloj estas nigraj kaj la blankuloj estas blankaj. Neniu ofendo sekvas el tiu konstato. Prefere ni koncentriĝu ne je la vortoj, sed je la agoj.