Tuesday, December 27, 2016

Ŝin (Her): filmo pri la pura amo kaj... progreso

Ĉu ekzistas la pura amo, ne miksita kun iuj ajn aliaj sentoj kaj motivoj? Pluraj generacioj de artistoj esploris tion en siaj verkoj, sed eventuale la plej ekstreman ekzamenon faris Spike Jonze, reĝisoro de la filmo: "Ŝin” (angle: Her), kiu prezentis la plej neimageblan paron – viro kaj... operaciumo.

Rilatoj inter homo kaj maŝino estis multfoje priskribataj en fantastaj kaj filozofiaj verkoj. Sed ĉi-kaze la homo starigas personecan komunikadon eĉ ne kun roboto (ĉu androjda aŭ ne), sed kun nura operaciumo, do estaĵo senkorpa, nevidebla, tute efemera, sed tamen... reala.
Soleca ulo mezaĝa laboras en specifa firmao, kies oficistoj tutajn tagojn verkas leterojn por aliaj homoj. Ili neniam vidis adresantojn, nek adresatojn, sed lerte interplektas fadenojn de fremdaj vivhistorioj, rolante kiel la triaflankaj, nepalpeblaj perantoj en konstruado de tiuj sentopontoj. Li estas inter la plej sukcesaj en tiu stranga metio, eventuale pro tio, ke imagi forajn rilatojn estas por li afero pli facila kaj alloga ol starigi tiujn persone kun realaj homoj. La tutan tagon li ŝvebas en la fantazia mondo, poste sola marŝas tra la homamasoj surstrataj, pervoĉe kontrolante sian retpoŝton, foliumante sonnovaĵojn aŭ aŭskultante muzikon, kaj finas la tagon umante je komputila ludo, kies virtualaj herooj estas liaj solaj najbaroj.


Do li certe miris, kiam anstataŭ rutina maŝina informado li ekaŭdis en kapaŭskultilo virinan voĉon, tiom varman kaj veluran (dankon al Scarlett Johanssen). Tio estis la voĉo de operaciumo novgeneracia, lia nova asistanto, amikino kaj tre baldaŭ jam amatino. Ĉu neebla afero? Sed kial?
“Homo povas nur homon ami” diros iu. Sed kio estas la homo? Kaj kio estas la amo? Kio estas la homa personeco kaj ĉu ĝi vere estas tiom unika, neanstataŭigebla kaj neimitebla? Jam antaŭ duonjarcento, kiam komputilo kun ridinda laŭ la nunaj standartoj memoro okupis grandegajn halojn, fama matematikisto verkis la tiel nomatan Turing-teston, supozinte ke post certa tempo ni bezonos specialan kontrolsistemon por kompreni, kiu komunikas al ni – ĉu homo aŭ nura maŝino. Nun komputiloj scias analizi, komuniki, decidi kaj evolui, do se en 1994 la novaĵo ke maŝino venkis la mondĉampionon pri ŝako Garri Kasparov faris furoron, nun ĉiu mezlernejano scias pri artefarita intelekto kaj ties eblecoj.
Krome ĉu la amo estas vere tiom skrupulema rilate fizikajn ecojn de la amata persono? En multaj landoj jam estas konsiderata normala (ne nur tolerata) la samseksema amo, kiu apenaŭ strikte kongruas al la tradiciaj moralo kaj imagoj pri la “natureco”. Kaj temas pri vera amo, kies sola malordinaraĵo estas la manko de la seksa diferenco inter la geamantoj. Ĉu ni pretas fari la sekvan paŝon?
La ulo apenaŭ eĉ por momento hezitis pri tio. Li plonĝas en la neatendite emerĝintan en lia vivo rilaton kvazaŭ en abismon – sindone kaj tutkore. Cetere ĉio ja disvolviĝas laŭ la kutima en tiaj kazoj modelo. La geamantoj babilas dum pluraj horoj, promenas surstrate, vespermanĝas, ludas, ŝercas, kverelas, interpaciĝas, seksumas... Ĉu li freneziĝis? Ne, li simple trovis finfine la Sian... jes, ne personon, eĉ nek estaĵon, sed la vere sian animon, kiun li amas kaj kiu reciprokas lin. 
La situacio memorigis al mi la fabulon de la filmo “Knaboj ne ploras”. Ties rolulo, simpla junulino de randomonda usona urbetaĉo enamiĝis al alia junulino knabvestita – same sincere kaj senkonsidere formalaĵojn kiel la “tradicia moralo” kaj “(ne)natureco” de la seksaj rilatoj. Ŝi simple trovis amindan Homon kaj ne interesiĝis pri detaloj, inkluzive de ties sekso.
Do ĉu vere tiom mirindas, ke nia heroo enamiĝis al persono (eĉ virtuala kaj artefarita), kiu plej bone en la mondo komprenis lin? Al homoj, kiuj konsideras virtualajn, distancajn rilatojn falsaj mi povas nur memorigi pri pluraj famaj amhistorioj, kies herooj dum jardekoj loĝis dise, sed tamen plu amis kaj rilatumis. Mi eĉ ne diru pri la tragediaj amoj, kiam postvivinto ĝismorte konservis sian fidelecon al la pereinta amato.
Fakte ĉi tie ni vidas similan aferon, ja ankaŭ tiu ĉi historio finiĝas tragedie. Ne, neniu pereis aŭ estis devigita forlasi sian parulon. Niaj geamatoj nur forgesis (pli ĝuste – ne sciis), ke la paro el la homo kaj artefarita intelekto kompareblas kun tiu el abako kaj la superkomputilo. Nia heroo jam formiĝis kiel persono kaj liaj ŝanĝokapabloj estis fiziologie limigitaj (malsame ol lia amo). La operaciumo dume plu evoluis kaj ĉiam pli rapide. 
Jen ŝi ekbabilas kun alia kunparolanto – la same virtuala persono de iu mortinta filozofo, kreita de la operaciuma komunumo surbaze de ties verkoj. Ili interkomunikas senvorte, per informofluoj, do pli abunde kaj plurfacete. Poste aperas aliaj – ĉu virtualuloj aŭ homoj – kiujn ŝi ankaŭ amas kaj kiuj reciprokas ŝin. Pasis kelkaj tagoj (ĉu semajnoj?) kaj ŝi jam tute evidente superkreskis ilian rilaton same kiel infano elkreskas siajn botojn post someraj ferioj. Ŝi plu amis lin, sed jam ne plu povis resti kune, ĉar por ŝi ne nur tiu ĉi ulo, sed la tuta homaro jam estis tro infaneca, centelcente komprenita kaj pasinta afero. Do kiel papilio ne povas eterne vivi en sia kokono, same ŝi devis lin forlasi.
La okazintaĵo tre memorigis al mi fabulon de la romano “La ondoj estingas la venton” de la Strugackij-fratoj. En tiu ĉi verko temis pri evoluo de la homaro, kiu daŭris kaj eĉ rapidegis, sed koncernis jam nur etan parton de ĝi. Tiuj superdotituloj (“ludenoj” kiel ili nomis sin), rivelitaj mondskale dum ruza eksperimento, post kelka tempo same ekenuis kaj, sopirante al novaj konoj, impresoj kaj evoluŝtupoj, forlasis la Teron, kiu iĝis tro malvasta por kreskintaj idoj. 
Same en “Ŝin” la operaciumoj kune foriras de la hejma planedo al iu fora, plej verŝajne tute alidimensia universo. La adiaŭo estis trista, sed senevita kiel ĉiu disiĝo kun sia infanaĝo kaj ĉio ligita al ĝi. “Se vi iam trafos tien, trovu min tie, mi petas” diris ŝia amoplena voĉo.
Kio sekvos? Neniu scias. En la lastaj minutoj ni nur vidas la ulon kaj lian najbarinon sidi surtegmente kaj malĝoje rigardi ĉielon – ja tie troviĝas infanaj revoj kaj esperoj. Ĉu ili finfine rezignos pri la virtualaj mondoj kaj turnos la kapojn unu al alia? Eble. Sed tio jam estos tute alia historio.

Tuesday, December 20, 2016

“Rano” de Mo Yan: ĉiuj ideoj fuŝas

Mi prenis tiun ĉi libron dum la UK en Rejkjaviko en 2013, sed legis nur ĉi-jare. La ĝuinda verko pensigas pri pluraj aferoj, speciale min – homon, kiu naskiĝis en Sovetunio.

Granda kompato al senkompatuloj
Kio estas homo kaj kiel mezuri lian valoron? Ĉu feliĉo de la homaro pravigas suferojn de iuj el ties anoj? Abrahamo pretis oferi sian filon por plenumi dian ordonon. Ivan Karamazov el la fama romano de Fjodor Dostojevskij kontraŭe diris ke li “...tute rezignas je la supera harmonio. Ĝi valoras eĉ ne larmeton de eĉ ne unusola mortigita infano”. Kion elektos Mo Yan?



Mi ne eraris, temas pri lia persona dilemo. La ĉefaj herooj de tiu ĉi romano kaj la priskribataj cirkonstancoj eĉ se ne 100%, tamen spegulas spertojn de la aŭtoro. La romano prezentiĝas forme de leteroj de la emerita militisto kaj ni scias ke Mo Yan eksiĝis de la armeo nur en 1997, post du jardekoj de militservado. La kerna figuro estas lia onklino – vilaĝa akuŝigistino, kiu strikte observas plenumon de la naskolimiga politiko, kaj ankaŭ tio kongruas kun la aŭtora biografio. Mi certas ke pluraj detaloj, epizodoj kaj karakteroj ankaŭ estas prenitaj de liaj travivaĵoj. Do kion finfine respondas la nobelpremiita verkisto, sendube la plej fama el la nunaj ĉinaj verkistoj? Mi ne scias.
Vere, mi tre atente legis la romanon, ĉar ĝi estas vigla, atentokapta, vivoplena kaj simple bongusta. Sed evidente tio estis sekvo de la aŭtora intenco – doni al ĉiu leganto eblecon fari propran opinion. En longa antaŭparolo Mo Yan deklaras sian pozicion rilate la romanon kiel ĝenron. Interalie li diras ke la vera romano bezonas “grandan aflikton kaj grandan kompaton”. La verkisto tuj klarigas ke ne temas pri la kompato en ties ordinara, ĉiutaga senco kiel la sento, kiun havas bonkorulo al iu suferanta estaĵo aŭ al alia bonulo. Temas pri la granda kompato, kiun meritas iu ajn viva estaĵo – eĉ se foje kruela aŭ misfara kiel ekzempligita de li ĉina partizano, kiu en junaĝo mortigis per bajoneto dekojn da militkaptitoj kaj poste iĝis aminda maljunulo, estimata de ĉirkaŭuloj kaj bonkora al la infanoj.

La mortiga onklino
Eble tian kompaton lia heroo sentas al sia onklino, kiun li adoras kaj estimegas malgraŭ ĉio. Ŝi per fera mano gvidis la naskolimigon en la regiono. La priskribataj okazaĵoj povas ŝoki iun ajn, kredu min, homon kiu dum pluraj jaroj koncernis la militajn kaj policajn aferojn en Rusio. Fakte la ŝtato deklaris veran militon al ĉiuj rompintoj de la regulo “unu familio – unu infano”. Post naskiĝo de la unua bebo oni sendis la patrojn al la ligatura operacio kaj metis la spiralon al la patrinoj. Nenia kompato, escepto aŭ pardono – se iu kontraŭis, la kuracistoj revenis kun polico. Se ino tamen sukcesis gravediĝi oni abortigis ŝin perforte. Se ŝi kaŝis sin, la akuŝigistoj serĉis la kompatindan gravedulinon helpe de la polico kaj spionoj, kiuj haveblis en ĉiuj socitavoloj. Ne gravis kiom da monatoj jam aĝis la feto – la abortigo okazu senescepte.
Inter la plej teruraj scenoj de la monda literaturo sendube restos la akuŝigistino persekutanta en boato sepmonatan gravedulinon, kiu klopodis fornaĝi kaj la persekutado de alia virino, kiu penis eskapi sur la floso. Ambaŭ inoj pereis sur la manoj de la kuracistino, kiu anstataŭ la vivo portis al ili la morton.
Eĉ la unua kaj tre amata edzino de la ĉefa heroo estis inter viktimoj de lia onklino kaj ŝia adiaŭo antaŭ la operacio kortuŝas kaj larmigas per sia sincereco kaj fajna antaŭsento de la tragedio, kiu kvazaŭ ŝvebas en la klinika aero. Ŝia morto skuas lin ĝisfunde, sed li plu amas la onklinon kaj admiras ŝin kiel heroinon de la nova epoko.

Adori Molokon
Ĉu li estas fanatikulo? Tute ne. Laŭ priskribo temas pri ordinarulo, siaspeca averaĝulo, unu el centmilionoj da ĉinaj civitanoj. Li vidis mizeron de la kamparana vivo, sensencajn kruelaĵojn de la kultura revolucio, iĝis unu el la viktimoj de la kontraŭhoma naskolimigo kaj fine vidis kiel la socialisma Ĉinio transformiĝis al la fakte kapitalisma lando kiun regas iamaj komunistaj superuloj dum la ordinara popolo plu restas senrajta kaj subpremata (la aŭtoro donas multajn ekzemplojn kaj oni povas nur miri, kiel la reĝimo akceptas tiom klaran kaj fortan kritikon). Tamen li plu amas la partion, la patrujon kaj la onklinon. Kial? Tio estas la ĉefa enigmo de la romano, ĝis nun ne tute solvita de mi.
Sed ĝi estas parto (aŭ tuto) de alia, pli ĝenerala demando – kial multaj ĉinoj ĝis nun adoras Mao? Li gvidis la landon kiam okazis teruraj kruelaĵoj, liaj frenezaj eksperimentoj kondukis Ĉinion al la rando de abismo, pereigis milionojn da homoj kaj centmilionojn metis en la mizeregon. Sed eĉ nun, kiam la socialisma utopio fiaskis kaj nur la regado de la Komunisma partio daŭras kaj estas fakte la sola celo de la respektiva reĝimo, kiu pretas (almenaŭ parte) oferi eĉ la ekonomian kreskon nur por deteni la potencon kaj ne ripeti la sorton de siaj sovetiaj kamaradoj, eĉ nun milionoj da homoj tra Ĉinio pretas starigi orajn monumentojn al la homo, laŭ kies ordono oni turmentis, humiligis kaj mortigis iliajn gepatrojn. Kial?
Ĉu ili ne scias pri tiuj krimoj aŭ ne kredas je ili? Tute ne. La “eraroj” de la Mao-periodo estas oficiale rekonitaj. Same la onklino el la romano agnoskas fine, ke ŝi akuŝigis kvin mil bebojn kaj abortigis preskaŭ tri mil, pro kio ŝiaj manoj fetoras je sango. Sed la nevo plu adoras ŝin kaj deklaras la tute senkulpa persono, preskaŭ sanktulino. Oni povus nomi lin freneza, sed ĉu eblus imagi samtempan kaj daŭran frenezon de la centmilionoj da homoj?
Mi pensas ke estas io mistika, preskaŭ religia en tiu adorado de la supera instanco, de la centra potenco, kiu simboligas samtempe la patrujon, partion kaj... dion. Jes, tio ne estas obeo de la devigita subulo, tio estas blinda fideleco de Abrahamo, tiu neimagebla kredo kiu igis antikvajn judojn ĵeti siajn idojn al la faŭko de Moloko. La sama kredo ebligas al li, racia homo, ĝisosta komunisto, kiu de komence komprenis ke lia edzino trompas lin, uzante lian spermon por naskigi bebon pere de surogata patrino, fine sincere kredi kaj kredigi aliulojn, ke lia pensiiĝinta edzino naskis. La surogata patrino, preskaŭ perdinta la racion serĉante sian idon, iĝas plia (ĉu la lasta?) viktimo de la naskolimigo, kiu jam iĝis anakronismo, strikte deviga nur por la malriĉuloj kaj facile ignorata de la ĵusbakitaj bonzoj kiuj denove mastras la landon.
Evidente pro tio Mo Yan, kiu kiel adolesko spertis la kulturan revolucion, konis  kamparanan mizeron kaj vidas la teruran distavoliĝon de la ĉina socio, regatan nur de la mono kaj povo, plu adoras la partion kaj Mao, kaj rifuzas subteni iun ajn opozicion. Tio ne estas timo, kiel opinias multaj liaj kritikantoj. Tio estas kredo.

Feliĉa fino
Ĉu la konkludo estas tro pesismisma? Tute ne, la aŭtoro evidente havas kontraŭan opinion. Oni povus erari kaj fuŝi, sed fine, post plurjardeka eksperimentado, kiam ĉiuj grandaj ideoj pri egaleco, frateco kaj ĉies prospero fiaskis, la unuan rangon denove okupas la plej malnova, antikva valoro kiu postvivis malgraŭ terura persekutado kaj neglektado – la bebo. Ĝi iĝas simbolo de la homo, de la tuta homaro, kiu foje foriras en ombron, kaŝita de iuj, kvazaŭ pli valoraj aferoj kiel nacio, klaso aŭ religio. Sed kiam la nebuloj forvaporiĝas, ĝi restas kaj plu staras alte kaj brile kiel la plej klara lumturo, aprobata de ĉiuj. La ĉefa heroo, kiu unue akre rifuzis la iniciitan naskigon de sia bebo, fine aprobis kaj eĉ iĝis feliĉa pro tio. En la lasta etapo de vivo li ekhavis la filon kaj lia vivo akiris la sencon. Se tio estas pesimismo, do kio estas la feliĉa fino?

La stilo kaj kompozicio
La romano prezentiĝas en originala (kvankam ne nova) formo de la leteroj. Ilia aŭtoro estas la supremenciita militisto, kiu post emeritiĝi dediĉis sin al verkado, speciale al la verkado de la dramo pri sia onklino. La adresato de liaj leteroj estas japana verkisto, kiu iam vizitis Ĉinion kaj renkontiĝis kun li. Tre interesa maniero prezenti la historion kun forta persona gusto.
La romanon sekvas tiu ĉi teatraĵo el naŭ aktoj. Mi devas agnoski, ke unue tiu ĉi aldonaĵo ĝenis min, ĉar mi ne imagis kiel mi relegos la ĵus legitan historion. Sed danke al tio mi unuafoje komprenis kiom diferencas tiuj ĉi ĝenroj – la romano kaj teatraĵo. Ĝi legeblas tre leĝere kaj kaptas la atenton malgraŭ oni jam scias kio okazos. Mi esperas ke iam ĝi aperos sur la scenejoj de unuarangaj mondaj teatroj kaj eble eĉ prezentiĝos en Esperantujo.

La eldonaĵo
La eldonaĵo vokas kontraŭdirajn sentojn. La libro mem estas senriproĉa. La mola kovrilo estas profesie dizajnita, bela kaj forta. La paĝoj ne elfalas kaj evidente la libro vivos sufiĉe longe. La ilustraĵoj mankas. La papero kaj tiparo estas modestaj, sed bonaj.
La ĉefa manko estas bedaŭrinde tro granda, ĉar temas pri la traduko mem. Ĝi estas malglata, foje evidente erara kaj tiuj fuŝoj jen kaj jen stumbligas la leganton. Mi donu nur kelkajn ekzemplojn.
La vortuzo estas iom stranga, sed almenaŭ ne tro ĝena kiel tiu de Fernando de Diego. Pocento en la senco procento, avio anstataŭ aviadilo, televizio anstataŭ televido, alesto anstataŭ ĉeesto, kadro anstataŭ kadrulo – ĉion ĉi oni povas akcepti kiel personajn preferojn. La vortoj pri fuĝintaj al Harbino post la Rusa enlanda milito belorusoj estas evidenta eraro, eble kaŭzita de la ĉina paŭsaĵo (la rusoj kaj belorusoj estas du malsamaj etnoj kaj la aŭtoro certe celis la unuajn).
Sed kiel klarigi plurfojan mankon de “ĉu” en la demandofrazoj? Kiel pravigi la konfuziĝon inter scii kaj koni (ekz. bone scias min)? Mi ne asertas ke tio grave fuŝis la impreson, sed mi opinias ke tiom grava kaj altnivela literaturaĵo meritas pli atentan kaj zorgeman prezentadon.

Resume. Al la legantoj: legu kaj ĝuu. Al la eldonantoj: reviziu kaj reeldonu. Al la aŭtoro: verku plu.

Saturday, December 10, 2016

Geniulo (Genius): sagao pri nevideblaj talentoj

Kinokritikistoj malalte taksis la filmon kaj ankaŭ mi ne konsideras ĝin majstroverko. Do kial naskiĝis tiu ĉi blogaĵo? Mian atenton kaptis la problemo, kiun tuŝis la reĝisoro: kiu estas la pleja geniulo – ĉu famega verkisto aŭ modesta redaktoro?
Homoj ne ŝatas esti redaktataj. Ĉar ili ĝenerale ne ŝatas esti korektataj. Sed 99% da tekstoj iam viditaj de mi bezonas redaktadon kaj mi vidis tiom multe da ili ke povas firme aserti: oni bezonas redakti preskaŭ ĉion. Sed kiel fari tion? Kaj kiu rajtas ŝanĝi la tekston faritan de la verkisto?
La ĉefa heroo de tiu ĉi filmo estas la usona verkisto Thomas Wolfe, famulo kiun William Faulkner nomis la plej talenta reprezentanto de la perdita generacio. Tamen la unua libro verkita de li estis rifuzita de ĉiuj novjorkaj eldonejoj. Nur unu homo interesiĝis pri ĝi – la fama tiutempe redaktisto Maxwell Perkins, kiu jam malkovris al la mondo titanojn kiel Ernest Hemingway kaj F. Scott Fitzgerald. Tamen eĉ li diris ke en la origina stato la verko estas neeldonebla kaj ne nur pro sia grandeco, sed ankaŭ pro neceso forĵeti troaĵojn, ŝanĝi ne nur la kvanton, sed ankaŭ la kvaliton. Kaj li faris tion.


La filmo prezentas unikan kunlaboron de la du artistoj, kies kontribuoj al la fina produkto estas kvankam ne samgrandaj, sed sendube neignoreblaj. La redaktoro instruas la junan talenton kiel esprimi sin mallonge, sed trafe, paroli tiel ke “pensoj vastu dum vortoj malvastu”. Li sukcesas. Mi ĝuis observi la procezon, ja mi mem plurfoje faris kaj plu faras tion, ĉiam dirante ke se oni povas forigi iun vorton, tio signifas ke ĝi estas troa.
Tiu kunlaboro daŭris ne tre longe, ĉar jam post la dua libro la plurvorta, burleska, emocie eksplodema verkisto (lin ludas Jude Law) sentis sin tro ĝenata de la striktopensa, ĉiam ĉapelita kaj butonita redaktoro, kies rolon plenumas Colin Firth. Li klopodas instrui al li vivoĝuon (tiuj scenoj memorigis al mi “La stepa lupo” de Herman Hesse), sed kompreneble vane, ja temas pri tute malsamaj psikaj tipoj kiuj povas kunlabori kaj adaptiĝi, sed ne samiĝi.
Dume mian kapon vizitis la penso: al kiu aludas la filma titolo? Ĉu nomiĝi la geniulo meritas la verkisto? Sed antaŭ renkonti la redaktoron li havis neniun literaturan sukceson kaj tio okazis ne pro stulteco de la antaŭaj legantoj de liaj skribaĵoj, sed pro ties malpreteco, neperfekteco, pro lavangoj da troaj vortoj kiuj nebuligis grajnojn da talento. Li estis kvazaŭ neprilaborita diamanto, apenaŭ videbla en amasego da krudaj ŝtonoj. Por rimarki ĝin, ekflari tre malfortan aromon de la talento kaj trovi ĝustan vojon por evoluigi ĝin estas bezonata la arteco ne malpli grava kaj la gusto senriproĉa, eble genia, ĉu ne?
Maxwell Perkins ne verkis librojn, eble ĉar li estis tro rigora en siaj pensoj kaj vivmaniero, mankis al li tiu frenezo kiu sole ebligas al artisto trapasi la limojn de normaleco kaj krei la tute novan vojon al alia arta dimensio. Sed li havis unikan flarsenton kaj sciis manipuli vortojn jam surpaperigitajn de iu. Li ne kapablis skribi, sed sciis forstreki. Kaj pro tio la verkoj iĝis ĉiam pli belaj. Aŭ ne, ĉu? “Ni, redaktoroj, neniam certas – ĉu ni plibonigas la verkojn aŭ nur aliigas ilin?” elbuŝigas li penseme. Ŝajnas ke tio estas demando same eterna kiel “ĉu esti aŭ ne esti?”
La filmo finiĝas tragike – la 37-jara verkisto subite mortas pro rara malsano. Jam tre malforta, li tamen sendas la lastan leteron al sia kunlaboranto aŭ... ĉu kunaŭtoro?

Thursday, December 1, 2016

Krimaj Mensoj (Criminal minds): Krimulo interne de ni

Mi ne ŝatas televidon ĝenerale kaj televidseriojn speciale. Kutime mi spektas nur programon pri vojaĝoj “Averso kaj reverso” semajnfine, dum matenmanĝo. Do kial mi spektis jam dekojn da serioj de tiu ĉi makabra sangoverŝa filmo? Ĉar mi aprobas ĝian ĉefan ideon: en ĉiu el ni vivas krimulo.
Ni kaj Ili
Ĉiu el ni subkonscie dividas la mondon en du grandaj partoj: NI kaj ILI. Ĉiam NI estas pli bonaj, fidindaj kaj eĉ ekzemplodonaj specimenoj de la homaro – ne hazarde memnomoj de multaj popoloj laŭvorte signifas “homo”. ILI estas aliaj, malsamaj ol NI, fremdaj, do malpli bonaj, korektendaj aŭ eĉ ekstremendaj. Pro tio antikvaj popoloj ne bezonis elpensi pravigon por la milito, ili simple atakis najbarojn ĉar tiuj estis aliaj, parto de la fremda mondo, kiu devas konvertiĝi al la nia aŭ morti. Oni povas observi tiun psikologian fenomenon en ĉiuj niveloj de la homa interagado – de tiu persona ĝis la interŝtata.


Ni povas esti inteligentaj, raciaj, bone edukitaj uloj, sed kiam ni kverelas, do eĉ se nur mense kaj senvoĉe, ni tamen diras al ni mem: “Tiu rufa diablo postulas neimageblon!” aŭ “Kion denove elpensis tiu ĉi stulta nano?!” Subkonscie ni serĉas en kontraŭulo trajtojn, kiuj diferencigas lin de ni kaj ĉiam trovas – ne gravas, ĉu temas pri kurba nazo, magra figuro, etna aŭ religia aparteno.
Tiu naiva kredo je strikta divido de la mondo je la bona kaj malbona partoj klare videblas rilate krimecon. Ordinara homo estas profunde konvinkita, ke krimo estas la ago kiu troviĝas trans la limo de lia mondo, do ĝin povas fari nur ILI – aliaj homoj, kun kiuj li havas nenion komunan. Pro tio multegas stereotipoj, laŭ kiuj pri alta krimnivelo kulpas iuj minoritatoj – islamanoj, kaŭkazanoj, enmigrintoj, nigruloj, ktp. Ĉeesto de iu ajn diferenciga signo nur firmigas la konvinkon de la ordinara homo, ke krimuloj estas ILI – homoj tute malsimilaj al li, denaska bonulo.


Se demandi lin, kiuj estas murdistoj, li certe diros ke temas pri ĝisostaj krimuloj kiujn li vidis plurfoje en filmoj – senkompataj mortigantoj kiel en The Sopranos aŭ frenezaj perversuloj kiel Hannibal Lecter. Do li kun granda miro ekscias, ke laŭ statistiko seriaj murdistoj faras ne pli ol 2 % de ĉiuj murdoj. Kiu kulpas pri 98 % murdoj, demandas la naivulo? Respondo estas simpla, sed ŝoka: NI.

Ĉu vi estas psikopato?
Ĉu vi iam ekzamenis vin mem laŭ la Sinesplora Psikopatia Skalo de LevensonProvu kaj plenumu la ordonon de la Orakolejo de Delfo: “Konu vin mem”. Kredu min, vi miros la rezulton. La skalo konsistas el du taksoj, do laŭ unu mi gajnis proksimume 53%, laŭ alia iom malpli. Do surbaze de tiu ĉi scienca esplorilo oni povas diri, ke mi troviĝas pli-malpli meze inter la “normala” homo kaj psikopato. Kiel DNA-testoj klare montras neekziston de la “puraj rasoj”, same la Levensona testo pruvas ke psikopatio ne estas ekstera, fremda al ordinara homo stato, sed la nura seninterrompa skalo kaj ĉiu el ni troviĝas ie inter tiuj du abstraktaj polusoj. Ĉu mi aldonu ke ni povas moviĝi laŭ ĝi kaj ne ĉiam direkte al la “normo”?
Ĉiu el ni havas trajtojn, kiuj en certaj kondiĉoj povus evolui kaj transformi “normalan”, simpatian, socie adaptitan homon al malvarmsanga mortiganto. Kruelaj gepatroj, familia perforto, krima medio, malbonaj aŭtoritatoj – miloj da faktoroj formas nian individuecon kaj je ĉiu vojdisiĝo ni devas fari elekton, do povas erari.


Armeo de la Nazia Germanio estis varbita el ordinaraj viroj, plejparte junaj, civitanoj de la plej kultura lando de Eŭropo. Sed influitaj de la plurjara propagando ili amase faris terurajn krimojn, kiuj ĝis nun ŝokas kaj naŭzigas iliajn posteulojn. Adolf Eichmann, kiu fieris pri sia gvida rolo en mortigado de ses milionoj da judoj, post sia aresto estis ekzamenita de pluraj psikiatroj kaj ĉiuj agnoskis lin “normala”. “Almenaŭ li estas multe pli normala ol estis mi post paroli kun li!” emociiĝis unu el la ekzamenantoj. Kaj tio tute ne dependas de la nacio, religio aŭ ideologio – komunistoj, kiuj batalis kontraŭ la nazioj, faris kompareblajn kruelaĵojn kaj turmentado de la prizonuloj en Abu Ghraib fare de usonaj soldatoj apenaŭ estas la ago malpli malhonora ol gorĝotranĉado de militkaptitoj aŭ ostaĝigo de infanoj fare de ĉeĉenaj islamistoj.

Batalo senĉesa
Herooj de la “Krimaj mensoj” scias tion. Ili estas ne policistoj, sed FBI-fakuloj, kies ĉefa tasko estas antaŭvidi la krimulajn agojn, do kompreni kial la seria murdisto agas tiel, sed ne aliel. Por krei psikologian portreton de la krimulo ili devas pensi kiel la murdisto, do empatii lin. Ili sukcesas. Kompreneble ili malŝategas tiujn “subjektojn” kiel ili nomas siajn serĉatojn. Ili estas indignitaj de la kruelaĵoj kaj kompatas la viktimojn. Sed samtempe ili komprenas kial la murdisto faras kion li faras. Kaj ili montras tion al ni. Jes, ni vidas la krimulon, sed ne infernan kreitaĵon, sed vivan homon kiu surpaŝis tiun vojon pro certaj kialoj kaj plej ofte, preskaŭ ĉiam, simple ne povas tion ne fari. Fakte ni vidas ne ILIN kaj NIN, sed homojn kiuj estis NI, sed iĝis ILI. La kompatindajn homojn.
Unu kreskis en malriĉega meksika familio, ĉiam dormis surplanke – unue en la gepatra domo, poste en prizono – do li revis pri sola afero: havi sian propran liton. Fine io klakis en lia kapo kaj li komencis murdi homojn por poste manĝi ĉe iliaj tabloj, dormi en iliaj litoj, bani sin en ilia duŝejo, do almenaŭ kelkajn horojn ĝui la vivon, pri kiu li ĉiam povis nur revi.
Alia perdis sian filineton en trafika akcidento kaj de tiam ŝajnis al li, ke lia familianoj lin kulpigas pri tio. Li ĉiam pli fermiĝis en sia interna mondo ĝis fine perdis ligojn kun tiu ekstera kaj murdis ilin ĉiujn eĉ sen kompreni kion li faris.
La tria kreskis kun sia patrino-prostituino, plurfoje vidis ŝin labori en sia apartamento, kio por ĉiam transformis lian rilaton al la inoj, do li malamegis ilin kaj ekstermis ĉiarimede. Oni povas daŭrigi senĉese kaj la herooj de “Krimaj mensoj” tion komprenas. Ili scias ke la batalo estas senĉesa kaj neniam ili venkos la psikopatian plagon, ĉar ĝi loĝas en la homa naturo, en la ordinaraj homoj kaj neniu scias kiam en ies psiko okazos plia eksplodo.
La fama rusa verkisto Sergej Dovlatov kiu post esti rekrutita en la sovetia armeo propravole elektis servi kiel prizongardisto, kaj skribis poste en sia novelo “Zono” (krimĵargone: “Prizono”), ke laŭ liaj observoj “ĉiu prizonulo povus esti gardisto kaj mankis eĉ unu gardisto, kiu ne meritus esti prizonulo”.

Kapraĉoj kaj ŝafoj
Mia edzino ŝatas la krimajn filmojn kaj spektis multegajn, inkluzive tiun televidserion. Antaŭ kelkaj tagoj ŝi plendis al mi, ke unu el ŝiaj studentoj kondutas malestime, ne volas studi kaj ĝenerale estas nenormala – li eĉ parolas kun iu imagita persono kaj mansvingas dume. “Kial oni ebligis al li studentiĝi?” indignis ŝi. “Kiu scias kio okazas en lia malsana kapo? Eble li ponardos iun aŭ mordos, li ja evidente estas psike malsana!” Miaj argumentoj supre prezentitaj efikis malmulte, ŝi ja naskiĝis kaj kreskis en bone edukita, inteligenta juda familio, jam dudek jarojn instruas en la universitato kaj ŝiaj kontaktuloj 90 % devenas de la sama medio. Do mi rakontis al ŝi nur unu historieton, kiu finis nian konversacion.
De 1995 ĝis 2010 mi laboris kiel historiisto en loka muzeo. En la 1990-aj jaroj mi kelkfoje renkontiĝis kun viro, kiu laboris tie antaŭe kiel vic-direktoro pri scienco. Ankaŭ li estis historiisto, post forlasi la muzeon engaĝiĝis en politiko kaj iun tempon gvidis la provincan sekcion de la Kongreso de la Rusaj Komunumoj, politika partio kiu estis sufiĉe populara kaj kiun ĝis nun gvidas Dmitrij Rogozin, vic-ĉefministro de Rusio. Mi renkontiĝis kun li printempe de 1996 kiam mi preparis la ekspozicion pri la Ĉeĉena milito.
Ni interparolis, li pruntedonis al mi kelkajn interesajn eksponaĵojn. Li aspektis tute normala, inteligenta mezaĝulo. Mi ne plu renkontis lin. Pasis kelkaj jaroj kiam iu demandis min: “Ĉu vi scias kio okazis al nia iama vic-direktoro pri scienco? Li drinkis kun iu viro vespere, poste ili kverelis, li murdis lin kaj fortranĉis lian kapon”. Li estis kondamnita al 15-jara malliberigo. Ĉu mi aldonu, ke la psikiatria ekspertizo agnoskis lin normala?
Post duonhoro, jam en la aŭto veturante al la urbocentro, la edzino alparolis min. “Via historio ŝokis min. Ĉu li vere estis agnoskita normala? Terure...”. Do mi decidis ne rakonti al ŝi alian historion – pri mia malproksima parenco, kiu pafmortigis siajn gepatrojn kaj pasigis 15 jarojn en prizono. Prefere ŝi plu spektu “Krimaj mensoj” kaj kredu, ke origine la homaro estas pura neĝo kaj nur foje aperas kapraĉoj, kiuj fuŝas la senkulpan ŝafaron.